آرنۍ غورنۍ پرانيستل
محمد حسن ضمير ساپی

پوهاند محمد حسن ضمیر ساپی،دعبدالظاهر ساپي زوی،او د حاجي میرزامحمدمکمل اخندزاده لمسی،په ۱۳۰۸لمریز کال کې د لغمان ولایت د علي خېلو په کلي کې نړۍ ته سترگې وغړولې .

زده کړې

لومړنۍ زده کړې یې په کې سرته ورسولې اوپه۱۳۳۰ لمریزکال دکابل له عالي دارالمعلمین څخه فارغ شو.هغه تردې کچې په زده کړو بسنه و نه کړه او خپلو زده کړو ته یې د کابل پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومودپوهنځي دتاریخ او جغرافیې په څانگه کې دوام ورکړ او په ۱۳۳۴لمریز کال یې له دغې پوهنځي څخه د لیسانس درجه تر لاسه کړه .

پوهاند ضمیر ساپي دامریکې دمتحدوایالتونوپه هاروارد او جورج ټاون پوهنتونونواودهنددهېواددعلیگړپوهنتون کې لوړې زده کړې کړي دي .

هغه مهال یې چې په متحده ایلاتوکې زده کړې کولې په ویتنام کې دامریکا جگړه روانه وه،هغه په یوه مقاله کې دغه جگړه وغندله اودیوه ځوان افغان محصل په حیٍث یې دخپل ویښ ضمیرپه حکم له دغې جگړې سره خپل مخالفت څرگندکړچې دامریکایی مقاماتوله سخت غبرگون سره مخامخ شو .

دندې

پوهاند ضمیر بېرته خپل هېواد ته راستون شو او د خپلو خلکو چوپړ ته یې ملا وتړله . هغه د۱۳۳۵ لمریز کال د وري په میاشت کې د کابل ښار د دارالامان په ښوونځي کې د ښوونکي سپېڅلې دنده پیل کړه او د هېواد د بچیانو په ښوونه او روزنه بوخت شو .

استاد ضمیر ساپی د ښوونځي له دورې څخه له لوستلو او لیکلو سره ځانگړې مینه درلوده . هغه مهاله یی شعر یې وایه او مقالې یې لیکلې او د هېواد په ډله ایزو رسنیو کې یې خپرولې .

هغه په ۱۳۳۶ لمریز کال د پښتو ټولنې د ادبیاتو د څانگې د مدیر په حیث و گومارل شو ، چې خپل ټول فکري توان او علمي استعداد یې د پښتوادبیاتو د غوړېدو او سمسورتیا چارې ته وقف کړ .

پوهاند ضمیر په ۱۳۴۱لمریزکال د ادبیاتو او بشري علومو په پوهنځي کې د استاد په حیث په کار پیل وکړ چې وروسته بیا په ۱۳۵۷ کال د همدغې پوهنځی رییس شو .

په ۱۳۵۹ کال کې ، هغه مهال چې شوروي پوځ پر افغانستان یرغل کړی و، پوهاند ضمیر په دې هکله هم انتقادی دریځ غوره کړ،پټ او ښکاره یې ددغه یرغل غندنه وکړه او د هغه وخت له سیاسی او ټولنیزو ناخوالو سره یې څرگند مخالفت کاوه .

رښتیا هم څنگه کېدای شو، هغه چا چې یو وخت په ویتنام کې د امریکې جگړه غندله او خپل تحصیلی امتیازونه یې له خطر سره مخامخ کول ، اوس په خپل هېواد کې د پردیو لښکرو شتون وزغمي او پټه خوله پاتې شي؟

له همدې کبله و چې غوره یې وبلله چې ریاست پریږدي اوبېرته بیا په کابل پوهنتون کې داستادۍ سپېڅلې دنده پرمخ بوځي او له دې لارې خپل هېواد او هېوادوالو ته خدمت وکړي .

پوهاند ضمیر ساپی لا تنکی ځلمی و چې له سیاست او سیاسي مبارزې سره آشنا شو. هغه د خپل رنځېدلي ولس درد احساس کړ او د خپل ویښ وجدان په حکم له ټولنیزو ناخوالو او بې عدالتیو سره د مبارزې په مقصد، د هېواد د با درده او منورو ځوانانو له وطنپال غورځنگ سره یوځای شو . هغه د «ویښ ځلمیانو» له غورځنگ سره ملگری شو او تر پایه نه یواځې ددغه غورځنگ ارمانونو ته وفادار پاتې شو بلکې د ویښ ځلمیانو په روشنگرانه فعالیتونو کې یې هر اړخیزه ونډه واخیسته .

استاد ضمیر ساپي د خپل ژوند په اوږدو کې هېڅکله هم د زور او زرو په وړاندې سر ټیټ نه کړ او تل یې په سیاسي او ټولنيزو مسایلو کې خپلواک او مستقل دریځ درلود.هغه هېڅکله هم سپین ته تور او تور ته سپین و نه ویل او د مقام او څوکۍ د لاس ته راوړلو لپاره یې د خپلې عقیدې او ارادې پرخلاف گام وا نه خیست .

استاد ضمیر ساپي د علم او پوهې په ډگر کې په لویه مینه او لېوالتیا کار کاوه او په علمي او څېړنيزو کارونو کې هېڅکله هم نه ستړی کېده .

هغه په کابل پوهنتون کې د استاد په حیٍث په زرگونو شاگردان وروزل او د هېواد د ډېرو ځوانانو په زړونو کې د پوهې، معرفت اووطنپالنې ډیوې بلې کړې. ده نه یوازې پخپله سترې علمی او څېړنيزې پروژې پرمخ بوتلې ، بلکې د تاریخ د څانگې دډېرو څېړونکو لارښود او رهنما هم و.

د ارواښاد پوهاند ضمیر ساپي تر ۲۰۰ زیاتې مقالې، شعرونه،مرکې،او علمي او څېړنيزې لیکنې په هېواد کې دننه او له هېواد څخه بهر، په بېلابېلو ژبو اومختلفو رسنیو کې خپرې شوي دي .

ارواښاد ضمیر ساپي په لسگونوملي ،سیمه ایزو او نړیوالو سیمینارونو او کنفرانسونو کې گډون کړی او خپلې علمې لیکنې او مقالې یې پکې لوستلې دي.

په شپېتمو کلونو کې، هغه مهال چې پوهاند ضمیر د افغانستان د علومو اکادیمۍ دتاریخ د څانگې مشر و، د کوشانیانود دورې د هنر او تمدن په برخه کې یې ارزښتناکې څېړنې وکړې .او هغه مهال چې یونسکودمنځنۍ آسیا د هنر او تمدن پر تاریخ څېړنې کولې استاد ضمیر ساپی یې د پروژې مشر وټاکه . هغه سر بېره پردې چې په کابل کې یې په دې هکله څېړنې کولې او د کوشانیانو د تاریخ ټوک یی ولیکه، هر کال به یې یو ځل پاریس ته سفر کاوه اوهلته یې د نوموړي کتاب د سمون چارې پر مخ بیولې.

استاد ضمیراووه اولادونه درلودل چې یو یی د هیواداو هیوادوالو د هوسایی او سوکالۍ په لاره کې قربان کړ، د ی په کورنۍ کې د خپلې مېرمنې صمیمي او ملگری، د خپلو اولادونو مهربان پلار او د دوستانو غمخور دوست ،او دکاراو تدریس په ساحه کې یو زړه سواند او دقیقه همکار اولارښود و.له ده نه چا ترخه خبره نه ده اوریدلې.

ده له خپل وطن سره بی سارۍ مینه درلوده، له وطن نه لیری والی یی نه شو -زغملای،نوځکه دامکان تروروستۍ شیبې پورې بهرته لاړنه شواوچې لومړنی امکان ورته مساعدشونویی په بهرکې له خپلواولادونو او کورنۍسره گډ ژوندته دوطن دمورپه غیږکې مرگ ته ترجیح ورکړه اوهیواد ته راستون شو.

ليکلي آثار

څرگنده ده چې په دغه لنډ یادښت کې د ارواښاد پوهاند ضمیر ساپي د ټولو علمي او تحقیقی هستونو یادول ناشونی کار دی، ځکه ده له اویاو و(۷۰ ) نه زیات کتابونه لیکلی ،ترجمه کړی او یا یی تدوین کړی دي ، موږ دلته یوازې د ځینو آثارو لنډه یادونه کوو:

  1. - د تاریخ په باره کې ، پښتو ټولنه ، ۱۳۳۷ کال ؛
  2. - نظری برمبادی تاریخ،کابل ،چې دعبدالحی گردیزی جایزی یی وړی؛
  3. - هنددرتحت تسلط کوشانیان، داطلاعاتواوکلتور وزارت۱۳۵۷ کال
  4. - دکابل صوبه په ۱۵ نه تر ۱۷ پیړۍ پورې، د علومو اکادمۍ 1987 کال
  5. - کندهار په ۱۵ نه تر ۱۷ پیړۍ پورې، د علومو اکادمۍ 1987 کال
  6. - د کوشانیانوهنر او تمدن ، د افغانستان د علومو اکادیمي، ۱۳۶۱کال
  7. - د کوشانیانو د هنر او تمدن البوم ،په انگلیسي ژبه د یونسکو چاپ
  8. - په هندوستان کې د افغانانو تاریخ،کابل پوهنتون، ۱۳۶۳کال
  9. - د یونسکود منځنۍ اسیا د هنر او تمدن د البوم د ادیتور په توگه
  10. - د پښتو ادبیاتو تاریخ، دوهم ټوک، کابل ،د اهتمام په برخه کې
  11. - پښتنې سندرې، دوهم ټوک ۱۳۳۷ کال، کابل، د اهتمام په برخه کې
  12. - پښتنې دودونه، ۱۳۳۷ کال، کابل ،د اهتمام په برخه کې
  13. - د ملنگ جان خوږې نغمې، ۱۳۳۵کال ،د اهتمام په برخه کې
  14. - لودی پښتانه، ۱۳۳۶کال ،د اهتمام په برخه کې
  15. - پښتو متلونه، د تدوین او اهتمام په برخه کې