پښتانه

يو ژبتوکميزه قوم دی چې ددې توکم وگړي په لويه کچه د افغانستان او پاکستان په سيمو کې مېشت دي
(له پښتون نه مخ گرځېدلی)

پښتانه، پختانه، یا پټان چې له تاریخي اړخه د افغانانو په نامه یادېږي، یوه آریایي قبیلوي ډله ده چې په منځنۍ او سویلي آسیا کې مېشت دي. د دې توکمیزې ډلې مورنۍ ژبه پښتو ده چې یوه ختیځه آریایي ژبه ده. له دې سره، په افغانستان کې ډېری پښتانه هم په دري باندې د دویمې ژبې په توګه خبرې کوي، چې د پارسي یوه بله بڼه ګڼل کېږي، په داسې حال کې چې د هند په نیمه وچه کې پښاته بیا هندي-اردو د دویمې ژبې په توګه کاروي، خو د پښتنو یو مهم اقلیت پارسي یا هندي-اردو د لومړۍ ژبې په توګه کاروي. د پښتنو ټول نفوس نږدې ۴۹ میلیونه وګړي اټکل شوې دي؛ خو دا شمېره د ۱۹۷۹ ز کال راهیسې، په افغانستان کې د رسمي سرشمېرنې د نه شتون له امله د اختلاف وړ ده.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]

پښتانه د افغانستان په سویل او د پاکستان په شمال لوېدیځ (چې کله ناکله د پښتونستان په نوم هم یادېږي) خاوره کې ځایي اوسیدونکي دي چې د نفوسو ډېری برخه په همدې سیمو کې اوسیږي. پښتنو پاچایانو په لوېديځ کې له مرکزي فارس نه نيولې په ختیځ کې تر بنګال پورې پر بېلابېلو سيمو واکمني کړې ده. د خورو ورو پښتنو د پام وړ او تاریخي ټولنې د پاکستان په سیند او پنجاب صوبو کې (په ځانګړې توګه د کراچۍ او لاهور په ښارونو کې) او د هند د اترپردیش ایالت په روهیل کنډ سیمه (په لویو ښارونو، لکه: ډیلي او ممبئی) کې شتون لري. په دې وروستیو کې پښتانه د فارس خلیج په عربي هېوادونو کې (په ځانګړې توګه په عرب متحده اماراتو کې) د لوی سویلي آسیا د خورو ورو وګړو لویه برخه جوړوي. [۱۶]

په افغانستان کې پښتانه تر ټولو لویه توکمیزه ډله ګڼل کېږي چې په ۲۰۱۸ ز کال کې یې د دې هېواد د ټول نفوس نږدې ۵۰٪ برخه جوړوله. دوی په افغانستان کې د دې ولس د را منځ ته کېدو راهیسې د توکمیزو ژبو واکمنه ډله ده. له دې سره، په پاکستان کې پښتانه دویمه لویه توکمیزه ډله ده چې د هېواد د ټول نفوس له ۱۵٪ نه تر ۱۸٪  پورې برخه جوړوي او د نوموړي ولس له پنځو لویو توکمیزو ډلو نه ګڼل کېږي. په نړۍ کې پښتانه ۲۶مه لویه توکمیزه ډله ده او د نسب د طبقاتو تر ټولو لویه توکمیزه ډله ګڼل کېږي. د اټکل پر بنست له ۳۵۰ نه تر ۴۰۰ پښتانه قومونه او قبیلې شتون لري.  [۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]

جغرافیایي وېشسمول

دودیز ټاټوبیسمول

د پښتنو ډېری نفوس په اصلي پښتون ټاټوبې کې چې د امو سیند په سویل کې په افغانستان کې او د سیند سیند په لوېدیځ کې په پاکستان کې موقعیت لري، مېشت دي. په دې کې خیبر پښتونخوا او شمالي بلوچستان هم ګډون لري. په دې سیمه کې لوی ښارونه جلال آباد، کوټه، کندهار، مردان، مینګوره او پېښور سیمې ګڼل کېږي.  [۲۴][۲۵][۲۶][۲۷]

د هند نیمه وچهسمول

د هند د نیمې وچې پښتانه، چې له اصلي ټاټوبي نه بهر دي، خپل ځانته او د دې وچې د نورو قومونو له خوا د پټان په نوم یادېږي (چې په هندوستاني ژبه کې د پښتون مترادف کلیمه ده).  [۲۸]

له تاریخي اړخه، پښتانه د بریتانوي واکمنۍ په دوران او له هغه نه مخکې د سیند سیند په ختیځ کې په بېلابېلو ښارونو کې اوسېدل چې په کې کراچۍ، لاهور، راولپنډۍ، بمبۍ (اوس ممبۍ)، ډیلي، کلکته، روهیل کنډ، جیپور او بنګلورکې ګډون لري. دا اوسیدونکي، د اوسني افغانستان او پاکستان (د ۱۹۴۷ دمخه بریتانوي هند) د پښتنو نسل دی. د هند په ځینو سیمو کې دوی ته کله ناکله د کابلی والا په نوم هم غږ کېږي. [۲۹]

په هند کې د پام وړ خورې ورې پښتني ټولنې شته. د اترپردیش د روهیل کنډ سیمه د پښتنو د روهیلا د ټولنې په نوم نومول شوې ده. د ښکېلاک په دوره کې دواړه بمبۍ او کلکته، د افغانستان نه د پښتنو کډوالو لومړنۍ موخې وې. د راجستان په جیپور او د کرناټکا په بنګلور ښارونو کې هم د ۱۰۰۰۰ کسانو نه ډېر نفوس شتون لري. بمبۍ (اوسنۍ ممبۍ) او کلکته دواړه، د یو میلیون نه زیات پښتانه نفوس لري، په داسې حال کې چې جیپور او بنګلور شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ وګړي اټکل شوي دي. پښتانه په بنګلور کې د خان وروڼه فیروز، سنجې او اکبر خان دي، چې پلار یې له غزني نه بنګلور ته کډه شوی و. [۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶]

له اصلي ټاټوبي نه بهر، کراچۍ د پښتنو د تر ټولو لویې ټولنې کور دی (چې شاوخوا ۷ میلیونه اټکل شوی دی). د قطر د جورج ټاون له پوهنتون نه اناتول لیوین په ۲۰۲۱ ز کال کې لیکلي وو چې د دې ښار د پښتنو د اوسېدو له امله، کراچي له (کابل، کندهار یا پېښور نه وروسته) ښايي د نړۍ تر ټولو لوی پښتون مېشته ښار وي.  [۳۷][۳۸][۳۹]

ایرانسمول

د سویلي او مرکزي آسیا تر څنګ، پښاته  د ایران په ختیځو او شمالي برخو کې په کمه کچه موندل کېږي. د ۱۶۰۰ لسیزې له نیمایي نه سندونه ښیي چې، درانيو پښتنو د صفوي ایران په خراسان ولایت کې ژوند کاوه. په ایران کې د غلجي پښتنو له لنډې واکمنۍ وروسته، نادرشاه د کندهار وروستی خپلواک غلجی واکمن حسین هوتک له ماتې سره مخامخ کړ. نادر شاه د افغانستان په سویل کې د دراني واکمنۍ د ملاتړ لپاره، حسین هوتک او د غلجي پښتنو لوی شمېر د شمالي ایران مازندران ولایت ته جلا وطنه کړل. د دې جلاوطنه ټولنو پاتې شوني، که څه هم اوس په ایراني ټولنه کې جذب شوي دي، د پښتون نسب ادعا کوي. د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې، د څو کلونو په اوږدو کې په ایراني خراسان ولایت کې د دراني پښتنو شمېر ډېر زیات شو. وروسته دا سیمه د دراني سترواکۍ یوه برخه شوه. د افغانستان دویم درانی پاچا تیمورشاه، په مشهد کې زیږیدلی دی. په ختیځ کې د دراني واکمنۍ په وخت کې، آزاد خان افغان، چې یو قومي غلجي پښتون و او د افشاري واکمنۍ پر مهال د اذربایجان دویم مشر و، د لنډې مودې لپاره د ایران او آذربایجان په لویدیځو سیمو کې واک ترلاسه کړ. په ۱۹۸۸ز کال کې د یوې نمونوې سروې له مخې: د ایران د خراسان ولایت په سویلي برخه کې د ټولو افغان کډوالو ۷۵٪ درانی پښتانه وو.[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴][۴۵][۴۶]

په نورو سیمو کېسمول

هندي او پاکستاني پښتنو د دې هېوادونو د بریتانیې له مشترک المنافع اړیکو نه ګټه اخیستې ده او د ۱۹۶۰ ز لسیزې په اوږدو کې یې عصري ټولنې په عمده توګه په انګلستان، کاناډا، استرالیا، بلکې په نورو ټولګټو هېوادونو (او متحده ایالاتو) کې رامنځ ته کړې دي.  ځینې پښتانه په منځني ختیځ کې، لکه: په عربي ټاپووزمه کې هم مېشت شوي دي. د بېلګې په توګه، شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ پښتانه، د فارس خلیج هېوادونو ته د ۱۹۷۶ او ۱۹۸۱ ز کلونو ترمنځ کډه شول، چې د پاکستاني کډوالو ۳۵٪ یې جوړوله.  [۴۷]

په افغانستان کې د ۱۹۷۰ ز لسیزې د څو جګړو له امله ،د کډوالو بېلابېلې څپې (نه یوازې افغان پښتانه، بلکې یو شمېر تاجیک، هزاره، اوزبیک، ترکمن او افغان سیکان هم) د پناه غوښتونکو په توګه له دې هېواد نه کډه شول. [۴۸]

۱.۳ میلیونه افغان کډوال، په پاکستان کې او یو میلیون په ایران کې مېشت دي. نورو د پاکستان له لارې په بریتانیا، امریکا او د اروپايي ټولنې هېوادونو کې د پناه غوښتنه کړې ده. [۴۹]

قبیلېسمول

د پښتنو د قومونو يوه مهمه ځانګړتیا د قبايلو پېچلی سیستم دی. پښتانه په لویه کچه قبایلي خلک دي، خو د ښاري کېدو لومړیتوب په پښتنو ټولنه کې هم بدلون راوستی دی، ځکه چې د کلیوالو پښتنو د راتګ له امله، د کندهار، پېښور، کوټې او کابل په څېر ښارونه، په چټکۍ سره د ودې په حال کې دي. سربېره پر دې، بیا هم ډېر خلک د بېلابېلو قومونو له پتې ځانونه معرفي کوي.  [۵۰]

قبيلوي سيستم د جوړښت څو کچې لري: هغه قبيله چې پښتانه په کې وېشل شوي دي، له څلورو لویو ډلو نه دي: سړبني، بيټني، غرغشتي او کرلاڼي، چې ورپسې تبار (قبيله) راځي بيا په خیلونو وېشل کېږي چې د خيل په نامه ياېيږي، په پایله کې په کوچنیو ډلو وېشل کېږي چې د پلارنۍ یا پلارګنۍ په نوم یادېږې، چې ور پسې هر یو له څو پراخوکورنیو نه جوړ شوی دی چې د کهول په نوم یادېږي.[۵۱]

د پښتنو اوسنی پېژندسمول

د تاريخپوهانو، وگړپوهانو او پخپله پښتنو ترمېنځ يو داسې بحث دی چې پښتانه د آر له مخې څوک دی. او ددوی په هکله تر ټولو منل شوی او عام اندونه دا دي:.[۵۲]

  • پښتانه مسلمانان دي چې د پښتونولی په لار روان دي، او په همدې توگه پښتو د هغوی لومړنی ژبه ده.[۵۳]
  • د قيس عبدالرشيد، چې په دوديزه توگه د لومړني پښتون په توگه ياد شوی، د نوموړي د کيسې له مخې پښتون هغه توکم دی چې آر او اصل يې تر پخواني افسانوي پېر پورې رسېږي.

دغه درې پېژندونه د پښتنو د پلرني نسب، ژبتوکميز، او مذهبي کلتوري پېژند په توگه څرگندونه کوي.

توکميزه پېژندنهسمول

توکم هغه څه ته وییل کیږی کله چی خلګ مشترک کلتور ، ژبه ، تاریخ او په یو ځانګړی جغرافیه کی ژوند ولری توکم بلل کیږي . پښتانه هم د یوی ژبي فرهنګ ، عنانوي دودو ، ولسی ادبیات ګډ تاریخ په درلودلو سره د یوه بشپړ او ځانګړی توکم بڼه غوره کړي ده. او ددي په رامنځ ته کیدو کي زرګونه کاله لګیدلی دی.

کلتوري پېژندنهسمول

کلتور دیو ملت او توکم په پيژ ندلو کی پراخه ونډه لري . پښتانه د ځانګړی کلتور لری د مثال په توګه اتڼ چي د پخوانیو اریایانو څخه پاتي میراث دي او همدارنګه ملمه پالنه ، ځانګړي پښتني دودیزي جامي ، لنډی چي پخوانیو اریایی سرودونو ته ورته دي په پښتنی ټولنه کی ډیر مروج دي . پښتونولي يو ځانګړي قانون دي په پښتنو کښي چي د کمزوري ساتنه ، میلمه پالنه او وعده پوره کول ځانګړتیاوي لري.

ځوځاتي پېژندنهسمول

د پښتنو ځوځاتي پېژندنه د دوی د لرغوني دود پښتونولۍ پر بنسټ کېږي. د دې لپاره چې څوک پښتون وشمېرل شي نو بايد پلار يې پښتون وي. د همدغه دود له مخې د دوی د ټبرونو او قبيلو ځوځاتي دود تر اوسه پورې ژوندی دی.

هڅوبسمول

د پښتنو هڅوب (فرهڼ) د ډېرو پېړيو د اوښتنو او پړاوونو د تېرېدلو وروسته جوړ شوی. د پښتنو د اسلام نه دمخه دودونه ډېر لرغوني دودونه گڼل کېږي چې آن د يوناني پاچا سکندر اعظم تر وختونو پورې او په ۳۳۰ مخ زېږيز پېر کې د هغه د امپراطوريو تر وختونو پورې چې د ملي نڅا په توگه ژوندي پاتې دي، رسېږي د سکندر مقدوني لومړی قرارګاه په اراکوزيا (د کندهار اوسني معروف او ارغسان سيمه) بلل سويده . خو د ادبياتو او موسيقۍ بڼه يې په لويه کچه د پارسي دود نه اغېزمنه شوې او هغه سيمه ايز موسيقي الات چې پښتنو خپل کړي او يا يې هم په بله بڼه ژباړلي د سيمې له مېشتو هڅوبونو (فرهڼونو) نه اغېزه اخيستې. د پښتنو هڅوب بې جوړې دی، د دوی فرهڼ د خپل آرني رواجونو سره سره په لويه کچه د منځنۍ، سوېلي او لوېديځې آسيا د دودونو نه اغېزمن شوی.

ژبهسمول

پښتانه په پښتو ژبه خبرې کوي، پښتو ژبه د هندواروپايي ژبو د کورنۍ څخه يوه ژبه ده او په هندواروپايي کورنۍ کې د هندواريايي ژبو د ډلې څخه بیا په ختیځو اریاني ژبو کښي شامله ده . اريايي ژبي په دوو ډلو ویشل سوي دي چي ختیځي او لو یدیځي بلل کیږي .

په ختیځه ډله کښي پښتو , پامیري او اوسیتي ژبي دي او په لویدیځه برخه کښي پاړسي , بلوڅي,کردي او لري ژبي راځي .

پښتو ژبه د خپلو لرغونو خویندو ژبو لکه باختري , اویستا ته ډيره نژدي ژبه ده چي وس يوازي پښتو ژبه پکښي ژوندي ده .

پښتو ژبه د افغانستان د دوو رسمي ژبو څخه یوه رسمي ژبه ده او په پوهه او دفتري چارو کي استعماليږي خو له بده مرغه که څه هم پښتانه په پاکستان کي دوهم لوي توکم دي خو دد غه هیواد پښتانه په خپله مورني ژبه د زدکړو محرومه دي .

دينسمول

پښتانه په لويه کچه سُني مسلمانان دي او د حنفي مذهب لارويان دي. د پښتنو يوه وړه برخه شعيه مسلمانان هم جوړوي چې هم په افغانستان او هم پاکستان کې داسې وړې مذهبي ډلگۍ شته.[۵۴][۵۵] . ډېر پښتانه نامتو ديني عالمان هم دي لکه مولانا اعظم، مولانا محمد عبيد الله نهركارېزي Maulana Aazam چي د افغانستان د تاريخ تر ټولو ستر ليکوال ګڼل کيږي او تر پنځه سوه زيات آثار يې تر ؤسه چاپ سوي دي، مولا اعظم د نقيب التفاسير، تفسير الاعظمين، تفسير نقيبي او نور التفاسير تر سر ليکونو لاندي په لسګونو ټوکونو کي د قرآن کريم تفسيرونه هم ليکلي دي؛ همدا راز ډاکټر محمد مُحسن خان چې قرآن شريف يې انگريزي ته ژباړلی دی په همدې توگه صحيح البخاري او ډېری نور ديني کتابونه هم انگريزي ته ژباړل شوي.[۵۶] .

پښتو ادبياتسمول

پښتو ادبیات په دوو برخو ویشیل شوی دی . اول ولسی ادبیات دی چی پکښي لنډي، ملي نظمونه،ټپي ، کاکړي غاړي او متلونه دي. لنډي د شکل او جوړښت څخه پخواني اریایي سرودونو ته ورته دي او ځانګړي شاعر یي معلوم نه دي . دمثال په توګه:

   دخالو لښکری راغلي 
   زه به ګومل ته دخپل یار دیدن ته ځمه

دوهم برخه هغه شعرونه دي چي په ځانګړي سبک وییل شوي دي . مشهور سبکونه لکه د رحمان بابا، خوشحال خان خټک او د حمید مومند شعرونه یادولاي شو . رحمان بابا یو صوفي شاعروو خو خوشحال خټک حماسي شعرونه ډیر وییلي دي . د لوي احمدشاه بابا په شعرونو کي د هیوادني مینه ډیره لیدل سوي ده.

 لکه: 
   چی تمامه دنیا یو خواته بلخوا سی زمایادیږی ستا خالی تش ډګرونه 
 د ډلی تخت هیرومه چی را یاد سی
 زمادښکلي پښتونخوادغرو سرونه

په شاعرانو کي د پښتني میرمونو ونډه هم پراخه ده لکه نازو انا او داسی نور.

پښتونوليسمول

ورځښتسمول

هنرونهسمول

بنسټونهسمول

ښځېسمول

ښځي په پښتني ټولنه کي ځانګړي مقام لري. په لوستو ښځو کښی ډاکټراني , نر ساني او ښوونکي لیدلاي شو.

خو پښتانو کي وس هم ښځي اکثره د کور کورني کارونه او دکو چنیانو روزنه ور په غاړه ده او په سیاست , سپورت کي شتوالي ډیر لږ در سترګو کیږي خو بیا یو شمیر پښتنی میرمني سته چي په سیاست کي فعاله ونډه لري .

دنوبل جایزي ګټونکي ملاله یوسفزي هم په خټه پښتنه ده .پښتني میرمنو د ښکلایګرو په مقابل کي حتی په جګړو کی برخه اخیستي ده چي ښه مثال یی د میوند ملاله ده . د ستر امپراطور احمدشاه بابا مور زرغونه انا یو هو ښياره ښځه وه .

پښتونو کي ځیني دودونه شته چي د پښتني ښځو اساسي حوق یي در پښو لاندي کړي دي د مثال په توګه په بدو کي دښځو ور کول . چي یو بیګناه مریمن د ورور یاهم د پلار د بدو په جرم ورکول کيږی .

دا هم وگورۍسمول

يادښتونه او سرچينېسمول

  • Note: population statistics for Pashtuns (including those without a notation) in foreign countries were derived from various census counts, the UN, the CIA World Factbook, Ethnologue, and the Joshua Project.

  1. David, Anne Boyle (2014-01-01). Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. د کتاب پاڼې 76. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-61451-231-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. (په 11 November 2011 باندې). Pakhtuns.
  3. Center, Missions Advanced Research and Communication (1980). South Asia. Missions Advanced Research and Communication Center. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-912552-33-0. The majority of Afghanistan ' s people are Pashtuns or Tajiks, both of Persian origin الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. Tyagi, Vidya Prakash (2009). Martial races of undivided India. Gyan Publishing House. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-81-7835-775-1. The ancestry of the Pashtuns are eastern Iranian الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. Indian Defence Review. Lancer International. 2006. the Pashtuns and Balochis [...] the two Iranian tribal groups dominate the ... الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  6. Inc, IBP (4 April 2013). Afghanistan Labor Policy, Laws and Regulations Handbook: Strategic Information and Regulations. Lulu.com. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4387-8020-7. The majority of Afghanistan's population consist of the Iranian peoples, notably the Pashtuns and Tajiks. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Minahan, James B. (10 February 2014). Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia. ABC-CLIO. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781610690188 – عبر Google Books. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  8. Bodetti, Austin (11 July 2019). "What will happen to Afghanistan's national languages?". alaraby. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. Chiovenda, Andrea (2019-11-12). Crafting Masculine Selves: Culture, War, and Psychodynamics in Afghanistan. Oxford University Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-007355-8. Niamatullah knew Persian very well, as all the educated Pashtuns generally do in Afghanistan الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Hindu Society and English Rule"]. The Westminster Review (The Leonard Scott Publishing Company) 108 (213–214): 154. 1877. "Hindustani had arisen as a lingua franca from the intercourse of the Persian-speaking Pathans with the Hindi-speaking Hindus.". 
  11. Hakala, Walter N. (2012). "Languages as a Key to Understanding Afghanistan's Cultures" (PDF). National Geographic. د لاسرسي‌نېټه ۱۳ مارچ ۲۰۱۸. In the 1980s and '90s, at least three million Afghans--mostly Pashtun--fled to Pakistan, where a substantial number spent several years being exposed to Hindi- and Urdu-language media, especially Bollywood films and songs, and being educated in Urdu-language schools, both of which contributed to the decline of Dari, even among urban Pashtuns. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. (په 8 January 2010 باندې). When men were men.
  13. Misdaq, Nabi (2005). Afghanistan: Political Frailty and Foreign Interference. Routledge. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  14. Lewis, Paul M. (2009). "Pashto, Northern". SIL International. Dallas, TX: Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. د لاسرسي‌نېټه ۱۸ سپټمبر ۲۰۱۰. Ethnic population: 49,529,000 possibly total Pashto in all countries. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. "Hybrid Census to Generate Spatially-disaggregated Population Estimat". United Nations world data form. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۷ مې ۲۰۲۰ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۰۲ اگسټ ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  16. "Northern Pashtun in United Arab Emirates". Joshua project. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People (PDF). The Asia Foundation. 2018. د کتاب پاڼې 283. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  18. "Afghanistan - The World Factbook". www.cia.gov. د لاسرسي‌نېټه ۱۹ جنوري ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  19. "Pakistan - The World Factbook". www.cia.gov. د لاسرسي‌نېټه ۱۹ جنوري ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  20. Kiani, Khaleeq (28 May 2018). "CCI defers approval of census results until elections". Dawn. د لاسرسي‌نېټه ۲۶ مې ۲۰۲۰. On the national level, Pushto stood second with 18.24pc population reporting it as mother tongue... الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  21. "What Languages Are Spoken In Pakistan?". World atlas. 30 July 2019. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  22. Romano, Amy (2003). A Historical Atlas of Afghanistan. The Rosen Publishing Group. د کتاب پاڼې 28. د کتاب نړيواله کره شمېره 0-8239-3863-8. د لاسرسي‌نېټه ۱۷ اکتوبر ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  23. Syed Saleem Shahzad (20 October 2006). "Profiles of Pakistan's Seven Tribal Agencies". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اپرېل ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. "The Changed World of South Asia: Afghanistan, Pakistan, and India after September 11" (PDF). Usfca.edu. د لاسرسي‌نېټه ۱۴ ډيسمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  25. Nath, Samir (2002). Dictionary of Vedanta. Sarup & Sons. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-81-7890-056-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  26. Caldwell, Dan (2011-02-17). Vortex of Conflict: U.S. Policy Toward Afghanistan, Pakistan, and Iraq. Stanford University Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8047-7666-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  27. . Peshawar, pakols and namkeen karahi. Aurora Dawn.
  28. Glassé, Cyril; Smith, Huston (2003). The New Encyclopædia of Islam. Rowman Altamira. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780759101906. The Pashto-speaking tribesman who live in Afghanistan, where they are one of the main ethnic groups, and in Pakistan, where they are generally called by the variant term Pathan (Hindi and Urdu). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  29. (په 23 May 2015 باندې). The 'Kabuliwala' Afghans of Kolkata. BBC News.
  30. "Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2001". Census of India. 2001. د اصلي آرشيف څخه پر ۰۱ فبروري ۲۰۰۸ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۷ مارچ ۲۰۰۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  31. "Study of the Pathan Communities in Four States of India". Khyber.org. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۴ مې ۲۰۰۸ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۳۰ جنوري ۲۰۰۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  32. (په 15 February 2018 باندې). Khan Abdul Gaffar Khan's great granddaughter seeks citizenship for 'Phastoons' in India.
  33. "Frontier Gandhi's granddaughter urges Centre to grant citizenship to Pathans" (په انګلیسي ژبه کي). The News International. 16 February 2018. د لاسرسي‌نېټه ۲۸ مې ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  34. Bhattacharya, Ravik (15 February 2018). "Frontier Gandhi's granddaughter urges Centre to grant citizenship to Pathans" (په انګلیسي ژبه کي). The Indian Express. د لاسرسي‌نېټه ۲۸ مې ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  35. "Pashtun in India". Joshua Project. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  36. Alavi, Shams Ur Rehman (11 December 2008). "Indian Pathans to broker peace in Afghanistan" (په انګلیسي ژبه کي). Hindustan Times. Pathans are now scattered across the country, and have pockets of influence in parts of UP, Bihar and other states. They have also shone in several fields, especially Bollywood and sports. The three most famous Indian Pathans are Dilip Kumar, Shah Rukh Khan and Irfan Pathan. “The population of Pathans in India is twice their population in Afghanistan and though we no longer have ties (with that country), we have a common ancestry and feel it’s our duty to help put an end to this menace,” Atif added. Academicians, social activists, writers and religious scholars are part of the initiative. The All India Muslim Majlis, All India Minorities Federation and several other organisations have joined the call for peace and are making preparations for the jirga. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  37. "Pashtun, Pathan in India". Joshua Project. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  38. (په 27 April 2009 باندې). Bollywood actor Firoz Khan dies at 70. Dawn.
  39. Finnigan, Christopher (29 October 2018). ""The Kabuliwala represents a dilemma between the state and migratory history of the world" – Shah Mahmoud Hanifi". London School of Economics. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  40. Windfuhr, Gernot (2013-05-13). Iranian Languages. Routledge. د کتاب پاڼي 703–731. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-135-79704-1. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  41. "DORRĀNĪ – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اپرېل ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  42. "ḠILZĪ – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اپرېل ۲۰۲۱. Nāder Shah also defeated the last independent Ḡalzay ruler of Qandahār, Shah Ḥosayn Hotak, Shah Maḥmūd’s brother in 1150/1738. Shah Ḥosayn and large numbers of the Ḡalzī were deported to Mazandarān (Marvī, pp. 543-52; Lockhart, 1938, pp. 115-20). The remnants of this once sizable exiled community, although assimilated, continue to claim Ḡalzī Pashtun descent. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  43. "DORRĀNĪ – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اپرېل ۲۰۲۱. raided in Khorasan, and “in the course of a very few years greatly increased in numbers” الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  44. Dalrymple, William; Anand, Anita (2017). Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond. Bloomsbury Publishing. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4088-8885-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  45. "ĀZĀD KHAN AFḠĀN". iranicaonline.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اپرېل ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  46. "DORRĀNĪ – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اپرېل ۲۰۲۱. According to a sample survey in 1988, nearly 75 percent of all Afghan refugees in the southern part of Persian Khorasan were Dorrānī, that is, about 280,000 people (Papoli-Yazdi, p. 62). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  47. Jaffrelot, Christophe (2002). Pakistan: nationalism without a nation?. Zed Books. د کتاب پاڼې 27. د کتاب نړيواله کره شمېره 1-84277-117-5. د لاسرسي‌نېټه ۲۲ اگسټ ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  48. "Afghanistan's refugees: forty years of dispossession". Amnesty. 20 June 2019. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  49. "Young Afghan refugees and asylum seekers in the UK". UN university. 18 June 2018. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  50. "Minority Rights Group Pashtuns". Minority Rights Group. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  51. Wardak, Ali (2003). "Jirga – A Traditional Mechanism of Conflict Resolution in Afghanistan" (PDF). United Nations. د کتاب پاڼې 7. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۰۷ اکتوبر ۲۰۰۶ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۰ اکتوبر ۲۰۰۶. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  52. Pashtun Britannica On-Line (retrieved 18 January 2007).
  53. Understanding Pashto د پېنسلوينيا د پوهنتون گازيت (retrieved 18 January 2007).
  54. پښتون د امريکا د کانگرېس کتابتون (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  55. مانا او عمل, Afghanistan Country Study: مذهب, د الينيوس تخنيکي انستيتيوت (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  56. The Noble Quran (په ۹ ټوکونو کې), Arabic-English, ( ed. Dr. Muhammad Muhsin Khan) (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).

نورې لوستنې او باندنۍ تړنېسمول

نور نظرياتسمول