خراساني تورکي ژبه

دخراسان تورکي ژبه د یو ډول ترکي ژبې نوم دی چې د خراسان د ترکانو له خوا ویل کیږي. دا ژبه د شمالي خراسان، رضوي خراسان په ځینو سیمو او د سمنان ولایت په شمال کې ( ناردینو د ګلستان د شاوخوا سیمو ښه نوم دی) کې ویل کیږي. د یونیسکو د وروستي اټکل له مخې په ایران کې د دغې ژبې د ویونکو شمیر ۲۰۰ زرو ته راټیټ شوی دی.

خراساني تورکي ژبه
په مورنۍ ژبهایران
سيمهخراسان
شمېر ويناوال
۴۰۰٬۰۰۰ (تخمین)[۱]  (بدون تاریخ)
د ژبې کوډونه
آی اېس او ۲–۶۳۹tut
آی اېس او ۳–۶۳۹kmz

شاه ليدسمول

په خراسان کې د ترکانو د شتون په اړه بېلابېل اقوال شته. ایوانوف د خراسان ترکان د هغو ترکي یرغلګرو پاتې شوني ګڼلي چې په دریمه پیړۍ کې یې له ترکستان څخه پر خراسان برید وکړ. فاري او سیدلي په ایران کې د اسلام له راتګ مخکې په خراسان او ترانش کې د ترکانو شتون تاریخ ته منسوب کړی دی. د هجري پېړۍ په لومړیو جغرافیایي منابعو کې هم د لوی خراسان په سیمو کې د خلجی ترکانو د شتون په اړه مواد شته. د جوهانسن په وینا په ایران کې زیاتره ترکان د سلجوقیانو مخالفان دي. سلجوقيان د غزا له قومونو څخه وو او د خراسان ترکان د همدغو غازي ترکانو له پاتې شونو څخه ګڼل کېږي [۲]

جغرافيايي سيمهسمول

خراساني ترکي ژبه د خراسان ولایت د جوغتۍ ښار ، جوین ښار، خوشاب ښار، کلات ښار ، او د خراسان ولایت د رضوي ښار د نیشابور ښار په سرویلات او د شمالي خراسان ولایت د اسفرین ښار بام او صفي آباد برخو کې حاکمه ژبه ده. دا ژبه په بوجنورډ او شیروان کې هم ډیری ویونکي لري. دا ژبه د سمنان ولایت په شمال کې د کالپوش په سیمه کې مختلفې ژبې لري، چې تر ټولو پخوانۍ یې ناردین دی. دغه راز د شمالي خراسان ولايت په فروج ، ماني او سملغان او د خراسان ولايت د قوچان ، دراز ، فيروز ښار ، نيشابور او شهرګ په سيمو کې هم غږ لري، رضوي غږ لري. [۳] [۴]

د ورکېدو وېرهسمول

د یونیسکو سازمان د نړۍ له خطر سره مخامخ یا متروکه ژبو یو اتلس چمتو کړی چې د ګوګل نقشې په مرسته انلاین لیدل کیدی شي. په دغه نوملړ کې د ایران هېواد ۲۵ له خطر سره مخامخې ژبې ښودل شوي، چې خراساني ترکي یوه له دغو ژبو څخه ده او د زیانمنې ژبې په توګه یادېږي. [۵] [۶]

وينګسمول

د امریکایی پروفیسور ګیرنوټ وینډفور په وینا، خراسانی ترکیه په شپږو ژبو ویشل شوې ده:

۱- د خراسان په شمال لويديځ کې د بوجنوردي ژبه

۲- په شمالي خراسان کې د ګوچاني ژبه

۳- د خراسان په شمال ختیځ کې د مشهد د ګوجګي ژبه

٤- د سلطان آباد سبزوارې لهجې (جنوبي خراسان ترکي): دا له ژبپوهنې پلوه د ازري او ترکمن ژبو تر منځ پوله لري، خو د دواړو ژبو له جملې څخه نه ګڼل کېږي.

۵- د نیشابور پورتنۍ خرو ژبه (د خراسان سویل ختیځ ترکي)

۶- د مانه په دره او سملغان کې د لنګر ژبه [۷]

سربیره پردې، په یوه بله کټګورۍ کې، د آلمان د ګوتینګن پوهنتون د ترکيې د مطالعاتو د څانګې د مشر، پروفیسور ګیرارډ ډورفر د نظر له مخې، خراساني ترکیه په دریو سیمه ایزو ژبو ویشل شوې ده: [۸]

1. لويديځ بولۍ: بوجنورد او لاندې کلي
2. شرقي ژبي: شيروان، فروج، قوچان، درګز، کلات او لاندې کلي
3. سویلي ژبي: نیشابور، خارو علیا، سروولایت او ماتحت کلي

ډلبنديسمول

خراساني ترکي د اوغز ژبې له کورنۍ سره تړاو لري. په دې ډله کې اذربایجاني ترکي، استانبول ترکي ، ګګوز ژبه، ترکمن ژبه، سالار ژبه او قشقايي ترکي هم شامل دي.

اړوندې پوښتنېسمول

سرچینېسمول

  1. Boeschoten, H. "The speakers of Turkic languages". In L. Johanson and É. Á. Csató (eds) (المحرر). The Turkic languages. لندن: Routledge. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-415-41261-2. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: نص إضافي: قائمة المحررون (link)
  2. نجفیان، آرزو. زبان ها و گویش های خراسان، انتشارات کتابخانه دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۱
  3. "شاهرگ (قوچان)" (in fa). ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2019-05-22. https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=شاهرگ_(قوچان)&oldid=26212728. 
  4. خسروی، محمد رضا، کلات نادری، انتشارات آستان قدس رضوی، 1367
  5. http://www.unesco.org/languages-atlas/
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran
  7. نجفیان، آرزو. زبان ها و گویش های خراسان، انتشارات کتابخانه دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۱
  8. [فصل ۲ از بخش دوم کتاب "آشنایی با زبان ترکی خراسانی" تألیف جلال قلی‌زاده مزرجی]
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Khorasani Turkic language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹.