اردن (الأردن)، رسمي نوم يې د اردن هاشمي سلطنت دی، په لويديځه اسيا کې پروت هېواد دی. د شام په سيمه د اردن د سمندر په ختيځه څنډه کې د اسيا، افريقا او اروپا په درې لارې کې پروت دی. اردن له سعودي عربستان، عراق، سوريې، اسرائيلو او فلسطين له لويديځې تړانګې سره پوله لري. مړ سيند يې په لويديځو پولو پروت دی، داهېواد په خپل لرې سويل لويديځ کې د سور سمندر سره شپږ ويشت کيلو متره (۱۶ ميله) ساحل لري. عمان يې پلازمېنه، ستر ښار او اقصادي، سياسي او کلتوري مرکز دی. [۵][۶][۷]

اردن
اردن
اردن
بیرغ
اردن
اردن
نښان

اردن
اردن

شعار
ملي ترانه:
ځمکه او استوګنه
کوارډينېټ ۳۱°۱۲′شمال ۳۶°۳۰′ختیځ / 31.2°شمال 36.5°ختيځ / 31.2; 36.5   د (P625) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ[۱]
ټيټه سيمه مړ سمندر (-428 متر )  د (P1589) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
پراخوالی 89341 کیلومتره مربع   د (P2046) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
پلازمېنه Amman1
رسمي ژبې عربي ژبه [۲]  د (P37) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
مشرتابه
بنسټ اېښودنه او واکمنۍ
خپلواکۍ نېټه ۱۹۴۶  د (P571) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د عمر محدودیتونه
د واده عمر 18 کلن   د (P3000) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
بې کارۍ کچه 11 سلنه (۲۰۱۴)[۳]  د (P1198) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
نورې عددونه او شمېرې
ترافيکي لوری ښي لورۍ [۴]  د (P1622) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
رسمي وېبپاڼه د تاييدولو سرچينه  د (P856) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ‌‌‌‌‌‌‌‌
هېواد کوډ JO  د (P297) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د زنګ وهنې نړیوال کوډ +962  د (P474) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
Map

په اوسني اردن کې د لرغوني ډبرين پير انسانانو ژوند کړی. د ژېړو (برونزو) پړاو په پای کې په دې سيمه کې درې د اوږدې مودې پاچهۍ څرګندې شوې دي چې هغه دا دي: عمون، مواب او ادوم. په وروستيو واکمنيو کې يې د النبطية پاچهي، پارسي سترواکي، رومي سترواکي، راشده واکمني، امويان، عباسي خلافت او عثماني سترواکۍ شاملې دي. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په ۱۹۱۶ز کال کې د عثمانيانو پر ضد له ستر عربي پاڅون نه وروسته، بریتانيې او فرانسې عثماني سترواکي سره ووېشله. د الهاشمي له خوا په ۱۹۲۱ز کال کې او بيا د امير لومړي عبدالله له خوا د ختيځ اردن امارت تاسيس شو او دا امارت د بریتانيې تر تحت الحمايت لاندې راغی. په ۱۹۴۶ز کال کې، اردن په يوه خپلواک هېواد واوښت چې په رسمي ډول د ختيځ اردن د  هاشمي پاچهۍ په توګه وپېژندل شو، خو کله چې په ۱۹۴۸ز کال کې اردن په اسرائيلي جګړه کې لويديځه تړانګه ونيوله، په ۱۹۴۹ز کال کې د دې هېواد نوم د اردن هاشمي پاچهۍ ته واوښت، دا سيمه له اردن سره نښتې پاتې شوه، تر څو په ۱۹۶۷ز کال کې يې اسرائيلو ته وبايلله. اردن په ۱۹۸۸ز کال کې د دې سيمې د ملکيت له خپلې ادعا نه تېر شو او دويم عربي هېواد وګرځېد چې له اسرائيلو سره يې په ۱۹۹۴ز کال کې د سولې تړون لاسليک کړ. اردن د عرب اتحاديې او اسلامي همکاريو سازمان بنسټ اېښودونکی غړی دی. د دې خپلواک هېواد نظام مشروطه پاچهي ده، خو پاچا پراخه اجرائيوي او قانون جوړوونکي واکونه له ځانه سره لري.[۸]

اردن نيمه وچ او شاړ هېواد دی، ټوله سيمه يې ۸۹۳۴۲ کيلو متر مربع (۳۴،۴۹۵ ميل مربع) ده، د وګړو شمېر يې نهه ميلیونه دی، په عربي هېوادونو په يوولسم شمېره زيات نفوس لري. غوڅ اکثريت يا پنځه نوي سلنه وګړي يې سني مسلمانان دي، اصلي لږه کي مسيحيان هم لري. اردن په بيا بیا ناکراره منځني ختيځ کې «ارامه سيمه» بلل کېږي. اردن له عرب پسرلي وروسته چې په ۲۰۱۰ز کال کې يې دا سیمه ونيوله، کوم زیان ونه لېده. له ۱۹۴۸ز کال راهيسې، اردن له ډېرو جګړه کې ښکېلو ګاونډيو هېوادونو نه کډوال منلي دي. د ۲۰۱۵ز کال د شمېرنې تر مخې په اردن کې د اټکل تر مخې دوه اعشاریه یو ميليون فلسطينيان او يو اعشاريه څلور ميلیونه سوريايي کډوال مېشت دي. اردن د هغو زرګونو عراقي مسيحيانو پناه ځای دی، کوم چې د داعش له تعقيب تښتېدلي دي. په داسې حال کې چې اردن کډوال مني، له سوريې نه د کډوالو وروستي بهير د دې هېواد په سرچينو او پر ملي زیربناوو د پام وړ فشار راوستی. [۹][۱۰][۱۱]

اردن د انساني ودې د شاخص له پلوه يو سل او دويم هېواد دی او د عايد له منځنۍ کچې پورته اقتصاد لري. د اردن اقتصاد په سيمه کې يو له کوچني اقتصاد نه دی چې د ماهر کار ځواک پر بنسټ د بهرنۍ پانګونې د لېوالتيا وړ دی. دا هېواد د سيلانيانو د لېوالتيا مرکز هم دی او د ښه پرمختللي روغتيايي برخې له امله د روغتیايي سيال بينۍ لپاره هم جذاب دی. سره له دې، د طبيعي سرچينو کمښت، د کډوالو زيات ورتګ او د سيمې نا ارامۍ د دې هېواد اقتصادي وده له ستونزو سره مخامخ کړې ده. [۱۲][۱۳][۱۴]

رېښه

سمول

اردن خپل نوم د اردن له سمندر نه اخیستی دی چې د دې هېواد شمال لويديځه پوله تر ډېره بريده همدا سمندر جوړوي. په داسې حال کې چې د دې سمندر د نوم د اصليت په اړه ګڼ نظرونه وړاندې شوي، دا ډېره منل شوې چې دا نوم د سامي ژبې له «ياراد» ټکي نه اخستل شوی نوم دی، چې معنا يې ده «ښکته کېدل»، دا ټکی د دې سمندر د مخ په ځوړ حالت څرګندونه کوي. ډېری هغې سيمې ته چې اوس ورنه اردن جوړ شوی، له تاريخي پلوه د «ترانس اردن» نوم کارول کېده يعنې «له اردن ورهاخوا»، په دې نوم سره د ياد سمندر ختيځ لور ته سيمو ته اشاره کېده. په عبري ژبه لیکل شوي بابل کې د دې سيمې يادونه په دې معنا شوې ده چې، «له اردن شاته». په لومړيو عربي تاريخي ليکونو کې دې سمندر ته د «الاردن) نوم يادونه شوې، همدا نوم د سامي ژبې له «ياردن» سره همغاړی دی. جند الأردن د اسلام په لومړي پير کې د دې سمندر پر غاړه د يوې پوځي ولسوالۍ نوم و. وروسته د دويمې زريزې په پيليدو سره او د صليبي جګړو پر مهال، په دې سيمه کې د «اولټرجورډين» په نوم خاني (خپلواکه مشري) تاسيس شوه.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

تاريخچه

سمول

لرغونی پړاو

سمول

په اردن کې د تر ټولو لرغوني انسان د اوسېدو د شواهدو تاريخ ۲۰۰،۰۰۰ کلونو پخوا وخت ته رسېږي. اردن په شام کې د خپل موقعيت  له امله د لوړ ډبرين عصر د پاتې شونو له اړخه شتمن دی (تر ۲۰۰۰۰۰ کلونو زوړ تاريخ)، په هغه شام کې چېرې چې له افريقا بهر د انسانانو پراختيا يو له بل سره نژدې شوه. پخوانيو ساحلي چاپيريالونو د انسانانو پام ځان ته راواړاوه او له دې پړاو نه د وسايلو ګڼ پاتې شوني موندل شوي دي. ساينسپوهانو د ډوډۍ جوړولو تر ټولو زاړه پېژندل شوي شواهد د اردن په شمال ختيځه صحرا د ناتوپان په سيمه کې موندلي چې لرغونتيا يې ۱۴۵۰۰ کاله ته رسېږي. د ښکاريانو د راټولېدو له کلتور نه د يوه ګڼ ميشته کرنيز کلي جوړولو ته لېږد په نوي ډبرين کې عصر کې تر سره شو (له زېږد مخکې ۱۰۰۰۰-۴۵۰۰). د «عين غزال» په نوم دغه شان يو کلی د اوسني عمان په يوه ختيځه سيمه کې پروت دی. د انسانانو مجسمې چې له ګچ نه جوړې شوې او تاريخي لرغونتيا يې له زېږد مخکې ۷۲۵۰ يا له دې هم مخکې وخت ته رسېږي، په اردن کې موندل شوې دي، دا مجسمې «د انسان د څېرې ښودلو په لومړۍ ستره درجه بندۍ کې» شاملې دي، کومې چې تر اوسه تر لاسه شوې دي. په اردن دره کې د «تولايلات غاسول» په څېر د مسو د عصر د عامو کلو په خلاف (له زېږد مخکې ۴۵۰۰-۲۶۰۰)، په ختيځه  بازالت صحرا کې د ګردو ډبرينو انګړونو؛ چې موخه يې معلومه نه ده، لرغون پېژندونکي حيران کړي دي.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]

په سويلي شام کې پیاوړي ښارونه او د ښارونو مرکزونه په لومړي ځل د ژېړو (برونز) په عصر کې (له زېږد مخکې ۳۶۰۰-۱۲۰۰) کې جوړ شول. وداي فاينان د مسو د را ايستلو مرکز وګرځېد – دا فلز د ژېړو د توليد لپاره په پراخه کچه وکارول شو. سوداګري او د خلکو تګ راتګ په منځني ختيځ کې خپل اوج ته ورسېد، تمدنونه يې پراخ او سم کړل. د «ټرانس جورډان» په هغو سيمو کې کلي په چټکتيا سره پراخ شول، چېرې چې د اوبو باوري سرچينې او کرنيزې ځمکې وې.لرغوني مصريان د شام پر لور وغځېدل او په پايله کې يې د اردن د سمندر دواړه غاړې په واک کې واخستې.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

د اوسپنې په پير کې (له زېږد مخکې ۱۲۰۰-۳۳۲) د مصريانو له وتلو وروسته، «ټرانسجورډان» د امون، ادوم او مواب پاچهۍ کور و. د دې پاچهو خلکو، د کنعاني ډلې په سامي ژبو خبرې کولې؛ د دوی سياستونه د قبيلوي پاچهیو په توګه پېژندل شوې دي، نه د يوه دولت. امون د عمان په لوړه برخه، مواب د مړ سمندر ختيځ ته په لوړو ځمکو او ادوم په سويل کې د وادي عربه په شا او خوا کې موقعيت درلود. [۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]

سرچینې

سمول
  1.     تشه سرچينه (لارښود)
  2. موضوع: 2
  3. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
  4. http://chartsbin.com/view/edr
  5. Teller, Matthew (2002). Jordan. Rough Guides. مخونه 173, 408. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781858287409. خونديځ د اصلي څخه ۳۰ مې ۲۰۱۶. لاسرسي‌نېټه ۰۹ اپرېل ۲۰۱۶. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  6. McColl, R. W. (14 May 2014). Encyclopedia of World Geography. Infobase Publishing. مخونه 498. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780816072293. خونديځ د اصلي څخه ۲۸ نومبر ۲۰۱۶. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۶. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  7. Al-Asad, Mohammad (22 April 2004). "The Domination of Amman Urban Crossroads". CSBE. د اصلي آرشيف څخه پر ۰۲ اگسټ ۲۰۱۶ باندې. لاسرسي‌نېټه ۰۸ جون ۲۰۱۶. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  8. Khalil, Muhammad (1962). The Arab States and the Arab League: a Documentary Record. Beirut: Khayats. مخونه 53–54. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  9. (په 14 February 2015 باندې). Jordan: The safe haven for Christians fleeing ISIL. The National.
  10. "2015 UNHCR country operations profile – Jordan". UNHCR. د اصلي آرشيف څخه پر ۰۲ اکتوبر ۲۰۱۴ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۲ اکتوبر ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  11. (په 5 October 2013 باندې). Jordan: The Last Arab Safe Haven. The Daily Beast.
  12. El-Said, Hamed; Becker, Kip (11 January 2013). Management and International Business Issues in Jordan. Routledge. مخونه 88. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781136396366. خونديځ د اصلي څخه ۲۸ نومبر ۲۰۱۶. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۶. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  13. (په 11 March 2016 باندې). Jordan second top Arab destination to German tourists. Petra
  14. "Jordan's Economy Surprises". Washington Institute. Washington Institute. 29 June 2015. خونديځ د اصلي څخه ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۷. لاسرسي‌نېټه ۰۹ اپرېل ۲۰۱۶. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  15. "The World Fact book – Jordan". CIA World Factbook. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  16. Mills, Watson E.; Bullard, Roger Aubrey (1990). Mercer Dictionary of the Bible. Mercer University Press. مخونه 466–467, 928. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780865543737. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۷. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  17. Le Strange, Guy (1890). Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A. D. 650 To 1500. Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund. مخونه 52. خونديځ د اصلي څخه ۰۵ اکتوبر ۲۰۱۰. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  18. Nicolle, David (1 November 2008). Crusader Warfare: Muslims, Mongols and the struggle against the Crusades. Hambledon Continuum. مخونه 118. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781847251466. لاسرسي‌نېټه ۱۵ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  19. Patai, Raphael (8 December 2015). Kingdom of Jordan. Princeton University Press. مخونه 23, 32. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781400877997. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۷. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  20. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The First Traces of Man. The Palaeolithic Period (<1.5 million – ca 20,000 years ago)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l'Ifpo. مخونه 94–99. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  21. "Prehistoric bake-off: Scientists discover oldest evidence of bread". BBC. 17 July 2018. خونديځ د اصلي څخه ۱۶ جولای ۲۰۱۸. لاسرسي‌نېټه ۱۷ جولای ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  22. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The Refining of Tools. The Epipalaeolithic Period (c 23,000 – 11,600 years ago)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l’Ifpo. مخونه 100–105. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  23. Betts, Alison (March 2014). "The Southern Levant (Transjordan) During the Neolithic Period". The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant. Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199212972.013.012. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780199212972. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  24. "Lime Plaster statues". British Museum. Trustees of the British Museum. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۵ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. Dating to the end of the eighth millennium BC, they are among the earliest large-scale representations of the human form. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  25. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The Copper Age. The Chalcolithic period (4500–3600 BC)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l'Ifpo. مخونه 114–116. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  26. McCoy, Terrence (3 November 2014). "The giant stone circles in the Middle East no one can explain". The Washington Post. خونديځ د اصلي څخه ۱۰ جولای ۲۰۱۸. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  27. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The First Cities in Early Bronze Age (3600–2000 BC)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l'Ifpo. مخونه 117–118. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۰۲ جولای ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  28. "Human activity in the ancient metal-smelting and farming complex in the Wadi Faynan, SW Jordan, at the desert margin in the Middle East". Queen's University Belfast. 2010. مخونه 2. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۲۴ سپټمبر ۲۰۱۹ باندې. لاسرسي‌نېټه ۰۴ جولای ۲۰۱۸. It was a key Middle Eastern industrial centre from the early 3rd millennium BC to the Byzantine period منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  29. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The Period of Small Cities. The Middle Bronze Age (ca 2000–1500 BC)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l'Ifpo. مخونه 122–123. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۰۲ جولای ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  30. al-Nahar, Maysoun (11 June 2014). "The Influence of Egypt. The Late Bronze Age (1500–1200 BC)". In Ababsa, Myriam (سمونګر). Atlas of Jordan. Presses de l'Ifpo. مخونه 124–125. د کتاب نړيواله کره شمېره 9782351594384. لاسرسي‌نېټه ۰۲ جولای ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  31. کينډۍ:Cite conference
  32. Finkelstein, Israel; Lipschits, Oded; Koch, Ido (2012). "The Biblical Gilead: Observations on Identifications, Geographic Divisions and Territorial History.". Ugarit-Forschungen ; Band 43 (2011). [Erscheinungsort nicht ermittelbar]. مخونه 151. OCLC 1101929531. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-3-86835-086-9. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  33. Harrison, Timothy P. (2009), "'The land of Medeba' and Early Iron Age Mādabā", in Bienkowski, Piotr (سمونګر), Studies on Iron Age Moab and Neighbouring Areas: In Honour of Michèle Daviau (PDF), Leuven: Peeters, مخونه 27–45, خونديځ (PDF) د اصلي څخه ۱۶ مې ۲۰۱۸, لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸ منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  34. Rollston, Chris A. (2010). Writing and Literacy in the World of Ancient Israel: Epigraphic Evidence from the Iron Age. Society of Biblical Lit. مخونه 54. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781589831070. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۷. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  35. "The Mesha Stele". Department of Near Eastern Antiquities: Levant. Louvre Museum. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۶ جون ۲۰۱۸ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۶ جون ۲۰۱۸. The stele of King Mesha constitutes one of the most important direct accounts of the history of the world that is related in the Bible. The inscription pays tribute to the sovereign, celebrating his great building works and victories over the kingdom of Israel during the reign of Ahab, son of Omri. The mention of 'Israel' is its earliest known written occurrence. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  36. Na'aman, Nadav (1995). "Rezin of Damascus and the Land of Gilead". Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins (1953-). 111 (2): 105–117. ISSN 0012-1169. JSTOR 27931518. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  37. In search for Aram and Israel : politics, culture, and identity. Omer Sergi, Manfred Oeming, Izaak J. de Hulster. Tübingen. 2016. OCLC 967957191. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-3-16-153803-2. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)ساتنه CS1: نور (link)