وای کروموزوم د هغو دوو جنسي کروموزومونو (الوزومونو) له ډلې دی چې د انسان په ګډون په تي لرونکو حیواناتو کې موجود دی. بل اېکس کروموزوم دی. وای کروموزوم معمولاً په اکثرو نوعو کې د جنسیت د ټاکلو کروموزوم دی، ځکه دا د وای موجودیت او نه موجودیت دی چې د جنسيت په تولید کې د اولاد نرینه یا ښځینه جنسیت ټاکي. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم اېس.ار.وای جین لري چې د نرینه د ودې لامل کېږي. د انسان د وای کروموزوم ډي.اېن.اې له شاوخوا ۵۹ میلیونه پېس پایرونو څخه جوړه ده چې د اندازې له نظره «۱۹ کروموزوم» ته ورته ده. وای کروموزوم یوازې له پلار څخه زوی ته لېږدول کېږي. وای کروموزوم د انسان او شمپانزیانو تر منځ په ۳۰ سلنې توپیر سره د انسان د جینوم هغه برخه ده چې تر ټولو چټکه وده کوي. د انسان وای کروموزوم شاوخوا ۱۰۰ تر ۲۰۰ جینونه لېږدوي چې له ۴۵ څخه تر ۷۳ پورې یې پروټین کوډ کوونکي دي. د وای اړوند ټول هغه جینونه چې یوه کاپي لري، هیمیزایګس دي (یعنې یوازې په یوه کروموزوم کې موجود دي)، پرته له انیوپلویډي مواردو څخه چې اېکس.وای.وای سنډروم یا اېکس.اېکس.وای.وای سنډروم یې د بېلګې په توګه یادولی شو.[۱][۲]

عمومي کتنهسمول

کشفسمول

وای کروموزوم د جنسیت ټاکونکي په توګه په ۱۹۰۵ کال کې په «براین ماور» کالج کې د «نیټي سټیونز» له‌خوا د یوې څېړنې په جریان کې وپېژندل شو. «اډمونډ بیچر ویلسن» په خپلواکه توګه په هماغه کال کې پر هیمپترا د څېړنې په جریان کې ورته میکانیزمونه کشف کړل. سټیونز وویل چې کروموزومونه تل په جفت ډول موجود دي او دا کوچنی کروموزوم (چې اوس د وای کروموزوم په نامه پېژندل کېږي) د اېکس کروموزوم جوړه ده چې اېکس کروموزوم په ۱۸۹۰ کال کې «هیرمن هینکینګ» کشف کړی و. دې ومونده چې د «کلیرنس ایرون مک کلنګ» هغه پخوانی نظر ناسم و چې ویل یې اېکس کروموزوم جنسیت ټاکي، بلکې جنسیت په حقیقت کې د وای کروموزوم د شتون او نه‌شتون له مخې ټاکل کېږي. د ۱۹۲۰مې لسیزې په لومړیو کلونو کې «تیوفیلس پینټر» څرګنده کړه چې اېکس او وای کروموزونه په انسانانو (او نورو تي لرونکو حیواناتو) کې جنسیت ټاکي.[۳]

دغه کروموزوم ته فقط په دې خاطر د وای "Y" نوم ورکړل شو چې د هینکینګ اېکس "X" توری په الفبايي ډول تعقیب شي. دا نظر ناسم دی چې وای کروموزوم ځکه وای بلل کېږي چې ظاهري بڼه یې د انګلیسي ژبې د وای "Y" توري ته ورته ده. ټول کروموزومونه تر مایکروسکوپ لاندې د یوه بې شکله حباب په ډول ښکاري او یوازې د میتوسېس په جریان کې مشخص شکل اخلي. دا شکل د ټولو کروموزومونو لپاره په مبهم ډول X شکل دی. دا یو تصادف دی چې وای کروموزوم د میتوسېس په جریان کې دوه ډېر لنډ ښاخونه لري او د Y  شکل ته ورته ښکاري.[۴][۵][۶]

ډولونهسمول

ډېری وحشي تي لرونکي حیوانات په هره حجره کې یوازې یوه جوړه جنسي کروموزوم لري. نرینه یو وای کروموزوم او یو اېکس کروموزوم لري او ښځینه دوه اېکس کروموزومونه لري. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم د اېس.ار.وای په نامه یو جین لري چې په نرینه کې د جنین د ودې لامل کېږي. د انسان او نورو تي لرونکو حیواناتو وای کروموزومونه نور جینونه هم لري چې د سپرم د طبیعي تولید لپاره اړین دي.

له دې سره سره، ځینې استثناوې هم موجودې دي. په انسانانو کې ځینې نرینه دوه اېکسونه او یو وای لري، او یا هم یو اېکس او دوه وایونه لري؛ او ځینې ښځې د دوو اېکسونو پر ځای درې اېکسونه یا یوازې یو اېکس لري. نورې استثناوې هم شته چې په هغو کې اېس.ار.ای جین زیانمن شوی وي (چې د ښځې د اېکس.وای لامل کېږي)، یا اېکس ته کاپي شوی وي (چې د نرینه د اېکس.اېکس کېدو لامل کېږي).

سرچینه او تکاملسمول

سرچینهسمول

داسې انګېرل کېږي چې «اېکس» او «وای» کروموزومونو د «اټوسومز» په نامه د ورته کروموزومونو له یوې جوړې څخه تکامل کړی دی او دا هغه مهال و چې یوه اجدادي حیوان الیلي تنوع رامنځته کړه او یوازې د همدغه الیل د لرلو له امله ارګانېزم مذکر یا نرینه شو. د دغه ایلیل لرونکی کروموزوم پر وای کروموزوم بدل شو او د دې جوړې بل غړی اېکس کروموزوم شو. د وخت په تېرېدو سره هغه جینونه چې نرینه‌وو ته ګټور او ښځو ته مضر وو (یا یې پر ښځو هېڅ اغېز نه درلود)، یا په وای کروموزوم کې رامنځته شول او یا هم د کروموزوم د ځای پر ځای کېدو د پروسې له لارې رامنځته شول.[۷][۸][۹][۱۰]

تر دې وروستیو پورې فکر کېده چې «اېکس» او «وای» کروموزومونه شاوخوا ۳۰۰ میلیونه کاله وړاندې له یو بل څخه جلا شوي دي. په ۲۰۱۰ کال کې خپرې شوې څېړنې او په ځانګړي ډول د پلاټیپس جینوم د تسلسل په اړه په ۲۰۰۸ کال کې شوې څېړنې څرګندوي چې د اېکس.وای د جنسیت ټاکلو سیستم له نورو تي لرونکو حیواناتو څخه د مونوټریمونو په وېشلو کې ۱۶۶ میلیونه کاله وړاندې موجود نه و. د اېکس.وای سیستم د عمر په اړه دغه بیاځلي اټکل د دې موندنې پر اساس ولاړ دی چې هغه تسلسلونه چې د مارسوپیال او ایتیرین تي لرونکو حیواناتو په اېکس کروموزومونو کې موجود دي، د پلاټیپس او مرغانو په اتوسوموسونو کې هم شته. پخوانی اټکل د ناسمو راپورونو پر بنسټ شوی و چې ویل یې د پلیټیپس اېکس کروموزوم هم دا تسلسلونه لري.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶]

د انسانانو وای کروموزومسمول

په انسانانو کې وای کروموزوم شاوخوا ۵۸ میلیونه بېس پایرونه (د ډي.اېن.اې جوړوونکي بلاکونه) لري او په یوه نرینه حجره کې د ټولې ډي.اېن.اې کابو ۲ سلنه څرګندوي. د انسان وای کروموزوم څه باندې ۲۰۰ جینونه لري چې لږ تر لږه ۷۲ یې پروټینونه کوډ کوي. هغه ځانګړنې چې له وای کروموزوم څخه په ارث وړل کېږي، وای اړوندې ځانګړنې یا هولنډریکې ځانګړنې بلل کېږي.[۱۷][۱۸][۱۹]

سرچينېسمول

  1. "Ensembl Human MapView release 43". February 2014. د لاسرسي‌نېټه ۱۴ اپرېل ۲۰۰۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. (په January 13, 2010 باندې). Male Chromosome May Evolve Fastest.
  3. Glass, Bentley (1990) Theophilus Shickel Painter 1889—1969: A Biographical Memoir, National Academy of Sciences, Washington DC. Retrieved 24 Jan 2022.
  4. David Bainbridge, The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives, pages 3-5, 13, Harvard University Press, 2003 کينډۍ:ISBN.
  5. James Schwartz, In Pursuit of the Gene: From Darwin to DNA, pages 170-172, Harvard University Press, 2009 کينډۍ:ISBN
  6. David Bainbridge, The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives, pages 65-66, Harvard University Press, 2003 کينډۍ:ISBN
  7. "A gene for the fourth chromosome of Drosophila". Journal of Experimental Zoology 17 (3): 325–336. 1914. doi:10.1002/jez.1400170303. https://zenodo.org/record/1426868. 
  8. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Four evolutionary strata on the human X chromosome"]. Science 286 (5441): 964–7. October 1999. doi:10.1126/science.286.5441.964. PMID 10542153. 
  9. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Sex chromosome specialization and degeneration in mammals"]. Cell 124 (5): 901–14. March 2006. doi:10.1016/j.cell.2006.02.024. PMID 16530039. 
  10. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "How the gene content of human sex chromosomes evolved"]. Current Opinion in Genetics & Development 16 (3): 219–24. June 2006. doi:10.1016/j.gde.2006.04.007. PMID 16650758. 
  11. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Y-chromosome evolution: emerging insights into processes of Y-chromosome degeneration"]. Nature Reviews. Genetics 14 (2): 113–24. February 2013. doi:10.1038/nrg3366. PMID 23329112. 
  12. (په January 13, 2010 باندې). Human Male: Still A Work in Progress. NPR.
  13. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution"]. Nature 453 (7192): 175–83. May 2008. doi:10.1038/nature06936. PMID 18464734. Bibcode2008Natur.453..175W. 
  14. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Bird-like sex chromosomes of platypus imply recent origin of mammal sex chromosomes"]. Genome Research 18 (6): 965–73. June 2008. doi:10.1101/gr.7101908. PMID 18463302. 
  15. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes"]. Nature 432 (7019): 913–7. December 2004. doi:10.1038/nature03021. PMID 15502814. Bibcode2004Natur.432..913G. 
  16. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Gene mapping studies confirm the homology between the platypus X and echidna X1 chromosomes and identify a conserved ancestral monotreme X chromosome"]. Chromosoma 101 (10): 596–601. October 1992. doi:10.1007/BF00360536. PMID 1424984. 
  17. National Library of Medicine's Genetic Home Reference
  18. "Definition of holandric | Dictionary.com". www.dictionary.com (په انګلیسي ژبه کي). د لاسرسي‌نېټه ۲۱ جنوري ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  19. "Ensembl Human MapView release 43". February 2014. د لاسرسي‌نېټه ۱۴ اپرېل ۲۰۰۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)