د چین او شوروي وېش

د چین او شوروي وېش د چین د خلق جمهوریت او شوروي اتحاد تر منځ د سیاسي اړیکو ماتول وو چې د مارکېسیزم - لینېنیزم له بېلابېلو تفسیرونو او عملي غوښتنلیکونو څخه د نظر د اختلاف له امله د سړې جګړې په بهیر کې له  ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۹۱ کال پورې د هغوی له اړونده جیوپولیټېک اغیز لاندې رامنځته شو. د ۱۹۵۰ مې لسیزې په وروستیو او د ۱۹۶۰مې لسیزې په لومړیو کې د مارکیسیزم اورټوډوکس د تفسیر په اړه د چین او شوروي اتحاد تر منځ بحثونه د ملي سټالینېلرې کولو او له لویدیځ بلوک سره د نړیوال سوله ییز ګډ ژوند پر بنسټ  د شوروي اتحاد د سیاستونو په اړه پر خاصو مناقشو بدل شول. چې د یو مارکېسست په توګه بنسټ ګر چیني پلار مایوزیډونګ د مارکېسسټ رېوېژن (مارکیسسټي بیاکتنه) په توګه تشرېح کړ. د دغه اېډیولوژيک شالید پر وړاندې چین د لویديځې نړۍ پر وړاندې غلیمانه دريځ خپل کړ او د ختيخ بلوک او لوېديځ بلوک تر منځ يې د سوله‌ييز ګډ ژوند پر بنسټ د شوروي اتحاد سیاست په ښکاره ډول رد کړ. پر دې سربېره پيکېن له هند سره د شوروي اتحاد د ودې په حال کې اړیکو لپاره د هند او چين د سرحدي اختلافاتو له امله ناخوښ و او مسکو وېره لرله چې مایو د اتومي جګړې له وحشت څخه له اندازې زیاته بې پروايي وکړي.  [۱][۲]

د شوروي اتحاد د کمونیستي ګوند لومړي منشي نیکیتا خروشچف په ۱۹۵۶ کال کې د نيکونو د شخصیت پالنې او د هغې د پایلو په ويناوالۍ کې سټالین او سټالینیزم محکوم کړ او له شوروي اتحاد څخه یې سټالين لرې‌کول پيل کړل. مایو او د چين مشرتابه له دې څخه چې په ورو ورو چين او شوروي اتحاد د لنینېستي تيوریو د تفسیرونو او کارونې په برخه کې له یو بل څخه جلا شول په ډار کې شول. په ۱۹۶۱ کال کې د هغوی نه‌حل کېدونکي اېډیولوژیک اختلافات د چين د خلق جمهوریت له خوا  په شوروي اتحاد کې د «درغلګرو بیاکتونکو» د کار په توګه د شوري کمونیزم د رسمي محکومیت لامل شو. د چين د خلق جمهوریت هم شوروي اتحاد سوشل امپریالیست (ټولنیز امپریالیزم) اعلام کړ. د ختيځ بلوک هېوادونو لپاره د چين او شوروي وېش دا پوښتنه وه چې څوک به د نړیوال کمونیزم لپاره د انقلاب مشري وکړي او نړیوال مخکښ ګوندونه به چا سره (چين یا شوروي اتحاد) سیاسي مشوره، مالي ملاتړ او پوځي مرسته وکړي. دواړه هېوادونه په دغه برخه کې د خپلې نفوذي حوزې هېوادونو د مخکښو ګوندونو له لارې د سیالۍ ډګر ته ووتل.  [۳][۴][۵]

د چين او شوروي وېش په لویديځه نړۍ کې دوه قطبي سړه جګړه په درې قطبي جګړه بدله کړه. دغې سیالۍ د مایو په واسطه د چين او امریکا د نږدې‌والي ريښتیاینه په ۱۹۷۲ کال کې چين ته د متحده ایالاتو د ولسمشر ریچارد نیکسون له سفر سره برابره کړه. په لویديځ کې مثلثي او نښلېدلې سیاسي پالیسۍ څرګندې شوې. پر دې سربېره د چين او شوروي د وېش پېښې د واحد کمونیزم مفهوم باطل کړ، په دې اساس د لویديځ انځور چې کمونیست هېوادونه په ټوله کې تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته په جيوپولتیک کې واحد لوبغاړي وو، په ځانګړي ډول د ويتنام په جګړه کې د ۱۹۴۷ او ۱۹۵۰ کلونو تر منځ دوره، کله چې متحده ایالاتو د هند او چين په لومړۍ جګړه کې (۱۹۴۶-۱۹۵۴) لاسوهنه وکړه. که څه هم شوروي اتحاد او چين په نورو ځایونو کې د سیالۍ سره سره د هند او چين د جګړې په بهیر کې تر ۱۹۷۰ لسیزې پورې په شمالي ویتنام کې همکارۍ ته دوام ورکړ. له تاریخي پلوه د چين او شوروي وېش ریښتينی مارکسیستي-لنینېستي سیاست اسان/برابر کړ چې له هغه سره مایو د سړې جګړې د دور (۱۹۵۶-۱۹۹۱) په وروستیو کې د شوروې ضد جبهې د رامنځته کولو لپاره درې قطبي جیوپولتیک (PRC–USA–USSR/ د چين د خلق جمهوریت- متحده ایالات-شوروي اتحاد) رامنځته کړ. مایوئيستان د درېیو نړیو له نظریې/تیوري سره ونښلول شول. د لوتي په وینا، «هېڅ مستند مدرک نه‌شته چې وښيي چنایان یا شورویان په دغه دوره کې په یو مثلثي چارچوکاټ کې د خپلو اړیکو په اړه فکر کوي» دا دوره له څلور قطبي نومي/اسمي جیوپولوتيک (PRC-UK-USA-USSR) سره په ۱۹۵۶ کال کې د سویس له کړکېچ سره پرتله شوې.  [۶][۷][۸][۹]

سرچینهسمول

کډې غلیمانه ښکېلې خواوېسمول

د چين او جاپان د دویمې جګړې په بهیر کې د چين کمونیست ګوند (CCP) او کومېنټانګ ملت پال ګوند (KMT) خپله کورنۍ جګره یوې خواته پرېښوده تر څو د جاپان امپراتوري د چين له جمهوریت څخه بهر کړي. په پای کې له دې امله د شوروي مشر جوزف استالین د سي سي پي (CCP) مشر مایو زيډونګ ته امر وکړ تر څو د KMT مشر جنرال سیمو چیانګ کای‌شاک سره د جاپانیانو خلاف مبارزه کې همکاري وکړي. د دویمې نړیوالې جګړې په پای کې د جاپان تر تسلیمېدو وروسته دواړو ګوندونو خپله مورنۍ جکړه له سره پيل کړه چې تر ۱۹۴۹ کال پورې کمونیست ګوند ګټونکی شو. [۱۰]

د جګړې په پای کې سټالین مایو ته سپارښتنه وکړه چې هغه مهال سیاسي واک ترلاسه نه‌کړي او په بدل کې يې د شوروي اتحاد - کومېنټانګ ملت پال ګوند (KMT) د ۱۹۴۵ د ملګرتیا او همکارۍ تړون له امله له چیانګ سره همکاري وکړه. مایو د اسټالین له کمونیستي پيوستون څخه ملاتړ وکړ. په دې توګه د ۱۹۴۵ کال په نوامبر کې د جاپان تر تسلېمېدو درې میاشتې وروسته کله چې چیانګ له شوروي اتحاد سره د تانویوریانخای (منګولیا/مغولستان) له یو ځای کېدو سره مخالفت وکړ، اسټالین هغه تړون مات کړ چې له منچوري (د مایو د سیمو کنترول په لاس کې ورکول) څخه یې د سره پوځ شاتګ ته اړتیا لرله او جنرال رودیون مالینوفسکي ته یې امر وکړ چې د جاپان پاتې وسلې چینايي کمونیستانو ته ورکړي.   [۱۱][۱۲][۱۳]

تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته په پنځه کلنه دوره کې متحده ایالاتو تر یوې کچې له چیانګ، د هغه له ملت‌پال سیاسي ګوند او له ملي انقلابي پوځ څخه مالي ملاتړ وکړ. په دې توګه واشنګټن له کمونیستانو سره د یو ګډ دولت د رامنځته کولو لپاره پر چيانګ ډېر فشار راوړ. د متحده ایالاتو استازي جورج مارشال په متحده ایالاتو کې ۱۳ میاشتې تېرې کړې او د سولې د منځکړیتوب لپاره يې نابریالۍ هڅه وکړه. د چين د کورنۍ جګړې د درې کلنې دورې په پای کې د چين کمونیست ګوند، کومېنټانګ ملت پال ګوند ته ماته ورکړه او د چين له اصلي خاورې څخه یې بهر کړ. په پایله کې کومېنټانګ ملت پال ګوند د ۱۹۴۹ کال په ډېسمبر کې ټایوان ته شاتګ وکړ. [۱۴]

د چين کمونیستي انقلابسمول

مایو د کمونیزم د یو انقلابي نظریه پرداز/مفکر په توګه په چين کې د یو سوسیالیستي دولت د ریښتیا کولو په لټه کې و، د اورټوډوکس مارکېسیزم ښاري اېډیولوژۍ ته یې د چين په ارضي شرایطو کې د عملي کارونې لپاره د چین تر خلکو او صنعت مخکې پراختیا ورکړه او پلې يې کړه. د مایو زېډونک د مارکېسیزم – لیننیزم تفکر، د یو هېواد او خلکو د چټک مدرن کېدو لپاره سیاسي عمل پالنې ته لومړیتوب ورکړ او اېډیولوژیک اورټوډوکس یې خپل ثانوي لومړیتوب وټاکه، ځکه چې اورټودوکس مارکیسېزم په ټولنیزو – اقتصادي شرایطو کې د عملي پلي کولو لپاره په ۱۹مه پېړۍ کې له لویديځې صنعتي اروپا څخه سرچینه اخیستې.  [۱۵][۱۶]

په ۱۹۴۷ کال کې د چین د کورنۍ جګړې په بهیر کې، مایو یوې امریکايي خبریالې انالویز سټرانګ له سیاسي اسنادو سره چې د چين راتلونکې يې تشرېح کوله لویديځ ته ولېږه او له هغې څخه يې وغوښتل چې «یاد اسناد په متحده ایالاتو او اروپا کې د ګوند مشرانو ته وروښيي» تر څو د چين له کمونیستي انقلاب څخه غوره درک ولري، خو «دا اړینه نه وه چې هغه دې مسکو ته یوړل شي.»

مایو د هغه په اړه د کمونیزم د یو مفکر په توګه د «مایو تېسه ټونګ مفکوره» په نوم مقاله کې د مثبت راپور له امله او د «سپېده چاوده لکه برېښنا داسې له چین څخه راپورته کېږي» په نوم کتاب کې چې په ۱۹۴۸ کال کې د چین د کمونیست انقلاب په اړه خپور شوی، پر سټرانک باور وکړ: دا په چين کې د ازادو شویو سیمو په اړه یو کره حساب و، داسې راپور ورکوي؛ چې د مایو فکري لاسته راوړنه «په داسې توګه له اروپايي بڼې څخه اسیايي بڼې ته د مارکسیزم بدلول وو... چې نه مارکس او نه لینن د هغه خوب هم نه شوی لیدلی.»  

سرچينېسمول

  1. Chambers Dictionary of World History, B.P.Lenman, T. Anderson, Editors, Chambers: Edinburgh. 2000. p. 769.
  2. John W. Garver, China's Quest: The History of the Foreign Relations of the People's Republic (2016) pp 113–45.
  3. "Less Revolution, More Realpolitik: China's Foreign Policy in the Early and Middle 1970s | Wilson Center". www.wilsoncenter.org (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۲۷ اگسټ ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اگسټ ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. Robert A. Scalapino, "Sino-Soviet Competition in Africa", Foreign Affairs (1964) 42#4, pp. 640–654. in JSTOR Archived 9 October 2018 at the Wayback Machine.
  5. Scalapino, Robert A. (1964). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Sino-Soviet Competition in Africa"]. Foreign Affairs 42 (4): 640–654. doi:10.2307/20029719. 
  6. "Foreign Relations of the United States, 1969-1976, Volume I: Foundations of Foreign Policy, 1969-1972". 2001-2009.state.gov (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۰۹ جولای ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اگسټ ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Rothbard, Murray N. "The Myth of Monolithic Communism", Libertarian Review, Vol. 8., No. 1 (February 1979), p. 32.
  8. Roberts, Priscilla Mary (2006). Behind the Bamboo Curtain: China, Vietnam, and the World Beyond Asia (په انګلیسي ژبه کي). Stanford University Press. د کتاب پاڼي 303–311. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8047-5502-3. مؤرشف من الأصل في ۲۶ جنوري ۲۰۲۲. د لاسرسي‌نېټه ۱۱ اگسټ ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. Lüthi, Lorenz M. (2010). The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World. Princeton University Press. د کتاب پاڼې 6. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781400837625. مؤرشف من الأصل في ۰۹ جون ۲۰۱۹. د لاسرسي‌نېټه ۰۶ جولای ۲۰۱۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. Vladislav Zubok and Constantine Pleshakov, Inside the Kremlin's Cold War: From Stalin to Khrushchev (1996) p. 56.
  11. Dictionary of Wars, Third Edition (2007), George Childs Kohn, Ed., p. 121.
  12. Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, and Litai Xue, Uncertain Partners: Stalin, Mao, and the Korean War (Stanford UP, 1993), pp 2–14.
  13. O. Edmund Clubb, China and Russia: The Great Game (Columbia UP, 1972) pp 344–72.
  14. Daniel Kurtz-Phelan, The China Mission: George Marshall's Unfinished War, 1945–1947 (2018).
  15. Lüthi, Lorenz M. Historical Background, 1921–1955, The Sino-Soviet split: Cold War in the Communist World (2008) p. 26.
  16. The New Fontana Dictionary of Modern Thought, Third Edition (1999) Allan Bullock and Stephen Trombley, Eds., p. 501.