د "ادم سمېت" د بڼو تر مېنځ توپير

۱۷٬۶۶۰ تورى ورگډ شول ،  ۱ مياشت مخکې
This contribution was added by Bayt al-hikma 2.0 translation project
No edit summary
(This contribution was added by Bayt al-hikma 2.0 translation project)
[[دوتنه:AdamSmith.jpg|بټنوک|آدم سمېت]]د هنرونو د سلطنتي ټولنې همکار ادم سمیت (۱۶ جون ۱۷۲۳ زکال تعمید غسل ورکړل شوی – ۱۷ جولای ۱۷۹۰ زکال) سکاټلنډي اقتصاد پوه او فیلسوف او د سکاټلنډ د روڼ آندۍ د دورې یو له مهمو څېرو څخه و. نوموړی چې «د اقتصاد پلار» او «د کپټلېزم پلار» په توګه پېژندل کېږي، ''د اخلاقي عواطفو د نظریې'' (۱۷۵۹ زکال) او ''د ملتونو د سرمایې د ماهیت او علتونو'' (۱۷۷۶ زکال) په نومونو یې دوه کلاسیک آثار لیکلي. یاد دویم اثر یې چې د ملتونو د سرمایې په اختصار یادول کېږي، د هغه تر ټولو لوی او د معاصر اقتصاد لومړی اثر ګڼل کېږي. هغه په خپل دغه اثر کې د مطلقې ګټې تیوري مطرح کړې ده. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/enlightenment/features_enlightenment_enlightenment.shtml|title=BBC – History – Scottish History|website=www.bbc.co.uk|access-date=20 December 2019|archive-date=10 April 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010410205432/https://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/enlightenment/features_enlightenment_enlightenment.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="AS1">* {{cite journal|last1=Brown|first1=Vivienne|date=5 December 2008|title=Mere Inventions of the Imagination': A Survey of Recent Literature on Adam Smith|url=https://www.cambridge.org/core/journals/economics-and-philosophy/article/mere-inventions-of-the-imagination-a-survey-of-recent-literature-on-adam-smith/E82D64B07E411991C03510FC1BD3E040|journal=[[Cambridge University Press]]|volume=13|issue=2|pages=281–312|doi=10.1017/S0266267100004521|s2cid=145093382|access-date=20 July 2020|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721213848/https://www.cambridge.org/core/journals/economics-and-philosophy/article/mere-inventions-of-the-imagination-a-survey-of-recent-literature-on-adam-smith/E82D64B07E411991C03510FC1BD3E040|url-status=live}}
[[دوتنه:AdamSmith.jpg|بټنوک|آدم سمېت]]
* {{cite book|last=Berry|first=Christopher J.|date=2018|title=Adam Smith Very Short Introductions Series|url=https://books.google.com/books?id=irRwDwAAQBAJ&q=Adam+Smith++Father+of+economics|publisher=[[Oxford University Press]]|page=101|isbn=978-0-198-78445-6|access-date=3 October 2020|archive-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719200529/https://books.google.com/books?id=irRwDwAAQBAJ&q=Adam+Smith++Father+of+economics|url-status=live}}
'''آدام سمېت''' (زوکړه: ۱۶ جون ۱۷۲۳ز-مړینه:۱۷ جولای ۱۹۷۰) یو سکاټلندی فیلسوف و ، چې د [[سیاسي وټه|سیاسي وټې]] د مخکښو له ډلې څخه گڼل کیږي.
* {{Cite web|url=https://www.investopedia.com/updates/adam-smith-economics/|title=Adam Smith: The Father of Economics|last=Sharma|first=Rakesh|website=Investopedia|access-date=20 February 2019|archive-date=10 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910173425/https://www.investopedia.com/updates/adam-smith-economics/|url-status=live}}</ref><ref name="AS2">* {{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w3csvsfb|title=Adam Smith: Father of Capitalism|website=www.bbc.co.uk|access-date=20 February 2019|archive-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120102114/https://www.bbc.co.uk/programmes/w3csvsfb|url-status=live}}
همدارنگه نوموړي د پرمختللي پانگونې د آندپوهنې له ویونکو څخه و چې ده د وټې په اړه خپل ټول اندونه د ''''''د ولسونو پانگه''' يا Wealth of Nations''' په نوم کتاب کې په تفصیل سره لیکلي.
* {{cite journal|last1=Bassiry|first1=G. R.|last2=Jones|first2=Marc|date=1993|title=Adam Smith and the ethics of contemporary capitalism|journal=[[Journal of Business Ethics]]|volume=12|issue=1026|pages=621–627|doi=10.1007/BF01845899|s2cid=51746709}}
 
* {{cite journal|last1=Newbert|first1=Scott L.|date=30 November 2017|title=Lessons on social enterprise from the father of capitalism: A dialectical analysis of Adam Smith|journal=[[Academy of Management Journal]]|volume=2016|issue=1|page=12046|doi=10.5465/ambpp.2016.12046abstract|issn=2151-6561}}
 
* {{cite book|last=Rasmussen|first=Dennis C.|year=2017|title=The Infidel and the Professor: David Hume, Adam Smith, and the Friendship That Shaped Modern Thought|publisher=[[Princeton University Press]]|page=12|isbn=978-1-400-88846-7}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/economics/what-is-absolute-advantage/|title=Absolute Advantage – Ability to Produce More than Anyone Else|website=Corporate Finance Institute|language=en-US|access-date=20 February 2019|archive-date=20 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181649/https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/economics/what-is-absolute-advantage/|url-status=live}}</ref><ref name="baptism">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/smith_adam.shtml|title=Adam Smith (1723–1790)|website=BBC|quote=Adam Smith's exact date of birth is unknown, but he was baptised on 5 June 1723.|access-date=20 December 2019|archive-date=15 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315183615/https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/smith_adam.shtml|url-status=live}}</ref>
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
سمیت په ګلاسکو پوهنتون او د اکسفورډ په بالیول کالج کې د ټولنیزې فلسفې په څانګه کې زده کړې وکړې، هغه لومړنی محصل و چې د سکاټ جان سنیل د فیلوشف سکالرشیپ څخه په ګټنې یې په اکسفورډ زده کړې وکړې. له فراغت وروسته هغه په بریالي توب سره وکولای شول، په ادینبورګ پوهنتون کې یو لړ عمومي ویناوې وکړي، هغه ویناوې چې لامل وګرځېدې، د سکاټلنډ د روڼ آندۍ په دوره کې هغه د ډېوېډ هوم همکار کړي. سمیت په ګلاسکو پوهنتون کې د اخلاقو د فلسفې په تدریس سره د ښوونکي ځایګي ته ورسېد او دغه مهال یې د اخلاقي عواطفو د نظریې په نوم خپل اثر ولیکه. د ژوند په وروستیو کې هغه د لارښود ځایګي ته ورسېد او دغې چارې زمینه برابره کړه چې ټولې اروپا ته سفر وکړي او هلته یې د خپل مهال له نورو فکري رهبرانو سره ولیدل.<ref>{{Cite web|url=https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/s/adamsmith.html|title=Adam Smith: Biography on Undiscovered Scotland|website=www.undiscoveredscotland.co.uk|access-date=30 July 2019|archive-date=22 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722094727/https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/s/adamsmith.html|url-status=live}}</ref>
 
سمیت د کلاسیک آزاد بازار د اقتصاد بنسټ جوړ کړ. د ملتونو د سرمایې په نوم د هغه اثر د اقتصاد په برخه کې د معاصرو اکاډمیکو زده کړو مخکښ و. په دغه اثر او نورو آثارو کې هغه د کار د وېش مفهوم ته پراختیا ورکړه او څرګنده یې کړه چې څه ډول شخصي ګټې او منطقي سیالي د اقتصادي ودې لامل ګرځي. سمیت د خپل ژوند پر مهال یوه بحث جوړوونکې څېره وه او د لیکنو د سبک په اړه یې تر ډېره نورو لیکوالونو، لکه: هوراس والپول مبالغه کوله.<ref>{{cite news|last1=John|first1=McMurray|title=Capitalism's 'Founding Father' Often Quoted, Frequently Misconstrued|url=https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/capitalisms-founding-father-often-quoted-frequently-misconstrued/|newspaper=Investor's Business Daily|date=19 March 2017|access-date=31 May 2019|archive-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719200521/https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/capitalisms-founding-father-often-quoted-frequently-misconstrued/|url-status=live}}</ref>
 
== ژوندلیک ==
 
=== لومړنی ژوند ===
سیمت د سکاټلنډ د فایف سیمي په کیرکالدي ښار کې وزېږېد. پلار یې چې هغه هم ادم سمیت نومېده، د سکاټلنډي حقوقي ټولنې غړی (لوړ پوړی حقوق پوه)، وکیل او څارنوال و چې د کیرکالدي په ګمرک کې یې خدمت کاوه. مور یې مارګاریت دوګلاس د فایف له ستراتندري څخه د رابرت دوګلاس لور وه چې په ۱۷۲۰ زکال کې یې د سمیت له پلار سره واده کړی و. د سمیت له زیږون دوه میاشتې وړاندې، د هغه پلار مړ شو او مور یې کونډه شوه. د ۱۷۲۳ زکال د جون په ۵ نېټه د کیرکالدي په سکاټلنډي کلیسا کې سمیت ته د تعمید غسل ورکړل شو، دغه نېټه تر ډېره د هغه د زېږون د نېټې په توګه چې نامعلومه ده؛ هم یادېږي.<ref name="rae 1895 1">{{harvnb|Rae|1895|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Buchan|2006|p=12}}</ref><ref>{{harvnb|Bussing-Burks|2003|pp=38–39}}</ref>
 
له دې سره چې د سمیت د ماشومتوب د دورې ډېرې کمې پېښې معلومې دي، خو د هغه ژوند لیک لیکونکی سکاټلنډي خبریال جان رای لیکلي چې: هغه د رومانیايي وګړو له خوا په درې کلنۍ کې تښتول شوی و او هغه مهال چې نورو د هغه د ژغورنې هڅه پیل کړه، دی یې خوشی کړ. سمیت له خپلې مور سره ډېر نږدې و او په ډېر احتمال سره، هغې علمي موخو ته هڅولی دی. هغه د کیرکالدي په برګ ښوونځي کې شامل شو – چې رای هغه «د هماغه مهال یو له تر ټولو غورو متوسطه ښوونځیو بللی» - له ۱۷۲۹ زکال څخه تر ۱۷۳۷ زکال پورې هغه لاتین، ریاضي، تاریخ او لیکل زده کړل. <ref>{{Cite web|url=https://fife-placenames.glasgow.ac.uk/placename/?id=1451|title=Fife Place-name Data :: Strathenry|website=fife-placenames.glasgow.ac.uk|access-date=11 November 2020|archive-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719200533/https://fife-placenames.glasgow.ac.uk/placename/?id=1451|url-status=live}}</ref><ref name="Bussing-Burks 2003 39">{{harvnb|Bussing-Burks|2003|p=39}}</ref><ref name="rae 1895 5">{{harvnb|Rae|1895|p=5}}</ref>
 
=== رسمي زده کړې ===
سمیت هغه مهال چې ۱۴ کلن و، ګلاسکو پوهنتون ته لاړ او د فرانسیس هاچسون تر نظر لاندې یې د اخلاقو فلسفه ولوسته. همدغه ځای و چې هغه له آزادۍ، عقل او د بیان له آزادۍ سره لېوالتیا پیدا کړه. په ۱۷۴۰ زکال کې هغه فارغ شوی تحصیل یافته و چې د اکسفورډ په بالیول کالج کې یې د ماسټرۍ زده کړو لپاره د سنل په نندارتون کې سکالرشیپ ترلاسه کړ. <ref>{{harvnb|Buchan|2006|p=22}}</ref>
 
سمیت په ګلاسکو پوهنتون کې تدریس په اکسفورډ کې له زده کړو ډېر غوره باله، ځکه په نظر یې هغه له فکري پلوه له منځه وړونکی و. هغه د ملتونو د سرمایې کتاب په پنځم فصل کې لیکي:«په اکسفورډ پوهنتون کې د عامه ښوونکو لویې برخې د دغو کلونو په اوږدو په ټولیز ډول د درس ورکولو تظاهرکول پرېښي و». سمیت څرګنده کړې چې: یو ځل یې خپلو ملګرو ته شکایت کړی و چې د اکسفورډ چارواکو یوځل هغه د انسان د طبیعت په نامه د ډیویډ هوم د اثر په لوستلو له لیدلو وروسته د هغه کتاب مصادره کړی و او څو ځله یې د هغو د لوستلو له امله ورته سخته سزا ورکړې وه. <ref name="Bussing-Burks 2003 41">{{harvnb|Bussing-Burks|2003|p=41}}</ref><ref name="rae 1895 52">{{harvnb|Rae|1895|p=5}}</ref><ref name="rae 1895 24">{{harvnb|Rae|1895|p=24}}</ref><ref name="Buchholz 1999 12">{{harvnb|Buchholz|1999|p=12}}</ref>
 
د رابرت سکاټ په خبره:«د [سمیت] د مهال اکسفورډ له هغه سره د هغه څه په برخه کې چې په پام کې و، د هغه کاري ژوند وي؛ چندان مرسته نه ده کړې». له دې سره هغه مهال چې نوموړی په اکسفورډ کې و، له دغې موکې څخه یې ګټنه وکړه او د بودلیان د لوی کتابتون د ګڼ شمېر کتابونو په لوستلو یې ډېر موضوعات زده کړل. هغه مهال به چې سمیت په اکسفورډ کې په یوازې توګه مطالعه نه کوله، د هغه د لیکنو پر بنسټ به ده ته د خوشحالی محال نه و. هلته د ده د وروستیو ورځو پر مهال هغه په ډېر احتمال سره د عصبي شاک د علایمو په توګه د لړزېدو له درد نه رنځېده. هغه په ۱۷۴۶ زکال کې وړاندې له دې چې د هغه سکالرشیپ پای ته ورسېږي، اکسفورډ پوهنتون پرېښود. <ref>{{cite book|title=Introductory Economics|publisher=New Age Publishers|isbn=81-224-1830-9|page=4|year=2006}}</ref><ref name="rae 1895 22">{{harvnb|Rae|1895|p=22}}</ref><ref name="rae 1895 24–25">{{harvnb|Rae|1895|pp=24–25}}</ref><ref name="Bussing-Burks 2003 42">{{harvnb|Bussing-Burks|2003|p=42}}</ref><ref>{{harvnb|Buchan|2006|p=29}}</ref>
 
سیمت د ملتونو د سرمایې په ۵ ټوک کې په انګلیسي پوهنتونونو کې له هغو د سکاټلنډي سیالانو سره په پرتله د ټیټ روزنیز کیفیت او لږ فکري فعالیت په اړه نظر ورکړی. هغه دغه چاره د اکسفورډ او کامبرېج دواړو پوهنتونو له خوا د پراخه سکالرشیپونو ورکړې ته؛ چې له مخې یې د پروفیسرانو عواید د زده کوونکو له جلبولو څخه په بشپړ ډول مستقل کېږي او دغه واقعیت ته یې اړوند بولي چې د دغو پوهنتونونو مخکښو فکري کسانو کولای شوی، د انګلستان د کلیسا د مخکښو وزیرانو په توګه هوسا ژوند ولري. <ref name="Buchholz 1999 122">{{harvnb|Buchholz|1999|p=12}}</ref>
 
په اکسفورډ کې د سمیت ناخوښي تر ډېره کېدای شي، په ګلاسکو کې د هغه د خوښې وړ ښوونکي فرانسیس هاچسون د غیابت له امله وي چې په خپل مهال کې د ګلاسکو پوهنتون یو له مخکښو ښوونکو څخه و او د هغه د ګڼ شمېر محصلینو او همکارانو د تايید وړ ښوونکی و. آن ځینې مهال به عادي وګړو په شور او جدیت سره د هغه ویناوې (چې ځینې وختونه به عامه وګړو ورته لاسرسی موند) تایید کولې.<ref>Scott, W.&nbsp;R. "The Never to Be Forgotten Hutcheson: Excerpts from W.&nbsp;R. Scott," ''Econ Journal Watch 8(1):'' 96–109, January 2011.[http://econjwatch.org/articles/the-never-to-be-forgotten-hutcheson-excerpts-from-wr-scott] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228233945/http://econjwatch.org/articles/the-never-to-be-forgotten-hutcheson-excerpts-from-wr-scott|date=28 December 2013}}</ref>
 
=== د تدریس مسلک ===
سمیت په ۱۷۸ زکال کې د ایډینبورګ په پوهنتون کې د ایډنبورګ د فلسفي ټولنې له خوا د لارډ کامز په ملاتړ په عمومي ویناوو کولو پیل وکړ. د هغه د ویناوو په موضوعاتو کې د بلاغت او ښکلو هنرونو او وروسته، د «سرمایې د ودې» موضوعات شاملېدل. د سرمایې د ودې په موضوع کې هغه لومړی د «طبیعي ازادۍ د ښکاره او ساده نظام» په اړه خپله اقتصادي فلسفه توضیح کړه. په داسې حال کې چې سیمت د عامه ویناوو په برخه کې مهارت نه درلود، خو بیا یې هم ویناوې بریالۍ وې.<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/scholar/adam-smith|title=Adam Smith|website=Biography|language=en-us|access-date=30 July 2019|archive-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719200521/https://www.biography.com/scholar/adam-smith|url-status=live}}</ref><ref name="rae 1895 30">{{harvnb|Rae|1895|p=30}}</ref><ref>Smith, A. ([1762] 1985). ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' [1762]. vol. IV of the Glasgow Edition of the ''Works and Correspondence of Adam Smith'' (Indianapolis: Liberty Fund, 1984). Retrieved 16 February 2012</ref><ref name="Bussing-Burks 2003 43">{{harvnb|Bussing-Burks|2003|p=43}}</ref>
 
په ۱۷۵۰ زکال کې سمیت د ډیویډ هوم په نامه فیلسوف سره چې له هغه څه باندې یوه لسیزه مشر و، ولیدل. سمیت او هیوم د تاریخ، سیاست، فلسفې، اقتصاد او مذهب په برخو کې خپلو لیکونو کې د سکاټلنډ د نورو روڼ آندو شخصیتونو په پرتله نږدې فکري او شخصي اړیکې لرلې.<ref>{{cite encyclopedia|title=Smith, Adam (bap. 1723, d. 1790)|encyclopedia=[[Dictionary of National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|date=September 2004|author=Winch, Donald}}</ref>
 
په ۱۷۵۱ زکال کې سمیت د ګلاسکو په پوهنتون کې د منطق د زده کړو په تدریس لاس پورې کړ او په ۱۷۵۲ زکال کې د ادنبورګ د فلسفي ټولنې غړیتوب یې ترلاسه کړ؛ نوموړی دغې ټولنې ته د لرد کامز له خوا ور معرفي شو. هغه مهال چې د ګلاسکو پوهنتون د اخلاقو د فلسفې مشر مړ شو، سمیت دغه ځایګی ترلاسه کړ. <ref name="rae 1895 42">{{harvnb|Rae|1895|p=42}}</ref>
 
== سرچينې ==
<references />
[[وېشنيزه:وټپوهان]]