د "کونړ ولايت" د بڼو تر مېنځ توپير

۲۹۷ تورى ورگډ شول ،  ۹ کاله مخکې
د سمون لنډيز پرته
و (r2.7.1) (روباټ زیاتول: fi:Konarin maakunta)
کونړ (کونرkonar)په شکل له دوو کلمو څخه جوړ شوي دي چي نورستانيانو ورته کونړ وايه او په نورستاني لهجه يې معنا(دښوونه دره) يا زيتون دره ده.
په دي نوم کې هم درنورو نورستانى کلمو او نومونو په شان چي په نورو ژبو کې يي(له)،(په)(ړ) او ښتلي بدلون راغلي دي او په کونړ يى شهرت پيدا کړي دي.
تاريخى اسنادو ځيني نور شواهد داسي ښي چي ډير پخوا د کنړ دره له غرونو څخه نيولي ان دکنړ دسيندد [[سيند]] دغاړوپوري په ګنوځنګلونو پټه وه ، چي زياتره پوټي يي، ښونان اوغوړا څکي وو، د دي ډولونود موجوديت د ثبوت د پاره به دا کافي وي چي وويل شي کله چي [[سلطان محمود غزنوي]] د لومړي ځل لپاره د اسلامي فتوحاتو په لړ کي د کونړد دي دري په خوله کي د [[کابل]] له سيند څخه راپوري ووت دنور او قيرات په درويي حملي کولي نو يي د خپل لښکر سره دنجارانو، آهنګرانو، سنګ تراشانو اونور کسبګرانو ډلي هم را واخستلي ترڅو چي د ځنګل وني اوبوټي ووهي، تيږي ماتي کړي او د خپل لښکرد پرمختګ د پاره لاره جوړه کړي.
 
د يو بل مستند دليل له مخي چي ددغو دوو ډولونو عموميت ته مصداق ورکوي هغه دا دي: کله چه د کونړ د ناوي د ښکتنيو او هوارو برخو پخواني کورونه وکتل شي دهغوۍ دکوټو په چتونو کي د ډاګو (دستک) د پاسه د دړو پرځاي د ښونانو او غوړاڅکو لښتي اچول شي دي چي پورتني دواړه تاريخي او عيني شواهد په دي دلالت کوي چي په رښتيا سره په پخوانيو زمانوکې د کونړ دره په تيره بيا د کونړ د سيند د شمال شاوخوا په ځنګلونو پټه او زياتره وني يي همدغه ښونان او غوړاڅکي وو، او زما ديادو خبره ده چي زموږ دسيمي (نرنګ) دغرونو لمني ان تر سمي پور ي د ښونانو او څيړيو او نورو ونو پټي وي، نوځاي يي درلود چي نورستانيانو هغه د ښوونو په نامه ياده کړي ده.
همداراز (کو) د اوبو، څاه او رود په معنا دي لکه ،چي همدا اوس موږ په ورځنيو محاورو کې کوهې زيات استعماليږي، نو چي داسي ده دکونړ يعني د اوبو او رود دره اوکهاو که تاريخي اسنادوتهاسنادو ته مراجعه وشي په عمومي صورت سره کونړدومره شهرت نه لري لکه چي په لرغونو اثارو کي دکونړ سيند (راساRasa ( يي لري.
نودا هم پوره ممکنه ده چي د کونړ دا معنا به واقعيت ولرلاي شي چي د [[سيند]] او اوبو دره يي وبولو، ځکه که [[اوبه]] يي نه درلودلاي اووچ خوړ واي نو ممکن بيايي دغسي معنا نه شوه ورکولاي. د [[پوهاند عبدالحى حبيبىحبيبي]] د پنځوسو مقالو د پساندونو په يوه برخه کي داسي راغلي دي:
کونار يعني کونار چي جمله يي داسي په قوس کې ليکلي شوي ده (رود دره کاغان شرقي پکهلي ضلع هزاره) دلته مطلب د کو څخه دي چي په نوموړي اثرکۍ د اوبو او رود په معنا استعمال شوي دي.
د پورتنيو څيړنو او تحقيقونو څخه دا جوتيږي چي د کونړ لفظ دليکني سره بايد تر(ک) ورسته (و) وليکل شي نه دا چي دکونړ لفظ دليکني څخه(و) واښستل شي.
ځيني وخت ليدل کيږي د کونړ د جمع شکل د کونړونه(کنړونه) ليکل کيږي په دي شکل د کونړ ليکل که مفرد وي کنړ او که جمع وي کنړونو دواړه شکله بيخي غلط دي. دا چي ولي داسي ليکل کيږي زما په نظرڅه رنګه چي په کونړکې په رسمي دفترونو کې ټول مراسلات او مکتوبونو په دري ؤ يعني په خپله د کونړ دفتري [[ژبه]] [[دري]] وه نو دا ده چي د کنړ د کلمي پرځاي د سهولت له مخي يي په کنر انتقال کړي بيا دغه کنر کنرها شوي او وروسته تري د جمعي حالت په پښتو کنړونه جوړ شوي دي. پرته له دي بله کومه تاريخي ريښه نه شي لرلاي.
دا چي په مخکنۍ برخه کې وليکل شو چي کنړ ته کنر هم وايي د کونړ د نوم دا شکل هم د يوي خواته د حدودالعالم د اشاري له مخي چي کنر يي ورته ويلي دي او د بلي خوانه دخاص کونړ ختيزي خواته يوکلي د تنر په نوم شته دي که دهغه کلي د نوم سره د مقايسي له مخي وويل شي نو ممکن هغه (ته نر) وي اوکهاو که درون ته.
 
دا چي په مخکنۍ برخه کې وليکل شو چي کنړ ته کنر هم وايي د کونړ د نوم دا شکل هم د يوي خواته د حدودالعالم د اشاري له مخي چي کنر يي ورته ويلي دي او د بلي خوانه دخاص کونړ ختيزي خواته يوکلي د تنر په نوم شته دي که دهغه کلي د نوم سره د مقايسي له مخي وويل شي نو ممکن هغه (ته نر) وي اوکه درون ته.
 
==جغرافیوی جوړښت او قومی جوړښت==
[[د کونړ ولایت]] د [[افغانستان]] په خنیځ کې پروت دی چې شمال ته یې د نورستان،[[نورستان]] ، سهیل ته یې د ننکرهار،[[ننکرهار]] ، لویدیځ ته یې د [[لغمان]] ولایتونه پراته دي.او په ختیځ کې د خیبر پښتونخوا سره ۱۷۵ کیلو متره ګډه پوله ویشي.دکونړ ولایت یو غرنی ولایت دی چې څه دياسه ۴۵۰۰ کیلو متره مربع مساحت لري.
 
د کونړ ولایت د افغانستان په خنیځ کې پروت دی چې شمال ته یې د نورستان، سهیل ته یې د ننکرهار، لویدیځ ته یې د لغمان ولایتونه پراته دي.او په ختیځ کې د خیبر پښتونخوا سره ۱۷۵ کیلو متره ګډه پوله ویشي.دکونړ ولایت یو غرنی ولایت دی چې څه دياسه ۴۵۰۰ کیلو متره مربع مساحت لري.
=== دکونړقومونه ===
# '''[[الکوزي]]''': الکوزي سړبني پښتانه دي او د دانیو زیرک پورې اړه لري او دکونړ په سر کاڼو کې وجود لري.
# '''تر کلاڼي''': دا قبیله د سړبن په ټولنیز گروپ پورې اړه لري او په کونړ کې شته دی.
# '''سالارزي''': سالارزي دپورتنۍ قبېلې یو ښاخ دی او دکونړ په لاندنیو سیمو کې ژوند کوي. دانگام،اسمار،شنگړۍ،شالۍ[[دانگام]] ،[[اسمار]]، [[شنگړۍ]] ،[[شالۍ]] (شال)،ناړۍ،بریکوټ،دم،[[ناړۍ]] کلی،نرنگ،سرکاڼو،گنجگل،ټانکو،شولتن،[[بریکوټ]] ،[[دم کلی]] ،[[نرنگ]] ، [[سرکاڼو]] ،[[گنجگل]] ،[[ټانکو]] ،[[شولتن(شلتن)،مروره،اغذباغ،ساو،ساوخوړ،څوکۍ،بارگام،ازیرگل،ډمبرو،حصاره]]،[[مروره]] ،[[اغذباغ]] ،[[ساو]] ، [[ساوخوړ]] ،[[څوکۍ]] ، [[بارگام[[ ،[[ازیرگل]] ،[[ډمبرو]] ، [[حصاره(ایساره)کرهاله،دونه]] [[کرهاله]]،[[دونه یی]] .
# '''خاښي خېل''':خاښی خېل یا خو ښي خېل د کونړ په ځینو ځایو کې هستوگنه لري چې په یو روایت سره د مرزا[[ميرزا الغ بېگ]] به وخت کې کونړ ته لېږدېدلي دي.
# '''سرکاڼي''': دا دالکوزیو یو ښاخ دی چې دکونړ په سر کاڼو کې او سیږي او دنومد نوم دمناسبت له مخې دسرکنډد سرکنډ کلی هم د دې قبیلې یو کلی
# '''شینواري''': دشیگلد [[شیگل]] شینواري تقریباٌ ۳۰۰ کاله دمخه د ځینو عواملو له کبله دسرهد سره کمر له خوا نه تللي دي او دشیگلد شیگل ځمکه یې له نو رو قومونو څخه چې په هغه وخت کې کافران وو نیولې وه،شیگل ته دشینوارود شینوارو راتگ او د نورو قومونو څخه دشیگلد شیگل نیول دشیخد [[شیخ بابا]] په مشرۍ چې اصلي نوم یې(ذکریا) دی تر سره شوې ده.
# '''ادریم زي (عبدالرحیم زي)''': دا قبیله د غلجیو په ټولنیز گروپ کې شامله ده او داحمدد احمد زیو یو ښاخ دی او دکونړ په ښېوه کې او سیږي.
# '''لودین''': دوۍ غرښتي پښتانه دي او په کونړ کې هستوگنه(استوگنه) لري.
# '''ماموند''': دوۍ د سړبن په ټولنیز گروپ کې شمېرل کیږي او دښا خي خېلو(خا ښي خېلو) دترکاڼي په قبیلې پورې لړه لري.دوه ماموند وجود لري:لومړی ماموند(کاکازي)واړه ماموند دوړو ماموندو ځینې خېلونه په شوړتن(شلتن)،دانگام او په وټه پور کې مېشت دي.
# '''مشواڼي''':مشواڼي په اصل کې غرغښتي پښتانه دي، دوئ دکونړ په ناړۍ،دانگام او اسمار کې اوسیږي.
# '''ملکزي''': په کونړ او دنرنگ په جار قلعه کې هستوگنه لري.
# '''ملاگوري''': سړبني پښتانه دي او دمومندود مومندو په سترې قبیلې پورې اړه لري،لري دملا، د ملا گورو کورني د درې په ملاگورېملا گورې او دنرنگ دکوټکې په کلي کي اوسیږي.<br />
# '''مومند''': مومند دسړبن په ټولنیز گروپ کې یوه ستره [[قبیله]] ده چې دکونړد دولایتکونړ د ولایت په [[اسد آباد،خاصآباد]] ، خاص کونړ،سرکاڼو،نورگل اونرنگاو نرنگ کې اوسیږي.<br />
# '''یوسفزي''': یوسفزي هم په کونړ کې هستوگنه لري او یو لوۍ پښتون ټبر دی.<br />
# '''بزرگخېل''': بزرگخېل یوهلویه قبیله ده چې دکونړ په نرنگونو لکه بر نرنگ،کوډو،کړهنرنگ ، کوډو ، کړه ماراو په یوه روایت سره په کوټکي او حکیم آباد(کولي گرام) او دڅوکۍ په کلماني ګې هستوگنه لري.
# '''ساپې''':(صافي) دزیاترهد زیاتره تاریخي اسنادو له مخې د ساپي قوم چې په کونړ کې مېشت دي یو لوۍ قوم شمېرل کیږي چې په لومړۍ سر کې د غوړې مرِۍ څخه سره کمر ته رالېږدېدلي دي او بیا له دې ځایه د شونکړۍ له غاښې کونړ ته اوښتلي لومړۍ یې بهر آباد او بیایې له مجبوریته د کونړ سین ښکته او پورته برخوته د هغو ځایونو دقومي قدرت په وجه نفوذ نه دی کړی له سین څخه دېوگل ته راغلي او هلته استوگن شو او په دې پلار دره کې یې لوۍ مرکزیت پیدا کړ اوبیااو بیا د مزار درې،باډېل درې او دپېچدرې له سرونو څخه د درو دخولو پورې را خپاره شول.
<br />
۱۷-'''سادات'''
په کونړ کې زیات شمېر د سیّدانو کورنۍ موجودې دي،ددي ، د دې سیدانو عمومي لوۍ کلی پشات(پشت) دی چې [[سیّد محمود پاچا]] هم دلته اوسېده،پهاوسېده ، په دې برسېره د کونړ په ځینو نورو سیمو لکه شال،بر نرنگ،شین کوړک،دو شاخېلو،یارگل،خاص کونړ،کوز نرنگ او نورو ځایونو کې هم د سیّدانو (پاچاهانو)کورنۍ مو جودې دي.
<br />
۱۸-'''موسیٰ خېل'''
==امنیتي حالات==
 
دهېوادونو په [[تاریخ]] کې هغه سیمې د ولسونو او ځواکونو دپورهد پوره پاملرنې وړ گرځېدلې دي چې دنورود نورو سیمو په پرتله د هغوۍ جغرافیوي او سوق الجیشي موقعیت د یو شمېر مشخصاتو له پلوه دوتلي فوقاالعاده اهمیت درلودونکي وي. زموږ په گران [[هېواد]] کې هم کومې سیمې چې د جغرافیوي،اقتصادي، فرهنگي او سوق الجیشي ممتاز اهمیت څخه برخوردارې دي هلته زموږ نیکونه راټول شوي ، کلاگانې،کلي،ښارونه، حصارونه او کروندې یې آبادې کړي،قوي بناگانې یې تأسیس،تجارتي،مذهبي،علمي او کلتوري مرکزونه یې رامنځ ته کړي او مدنیتونه یې ایجاد کړي دي او د تاریخي دورو په اوږدو کې په تېره بیا د مسیحي دورې د لسیزې پېړۍ په شاو خوا کې چې تقریبا داسلامي دورې سره سمون لري له خوږو، ترخو، تودو، سړو، ژورو، ماتو او بربادیو څخه ډک تاریخي خاطرات او یادونه لري.نو که دکونړد کونړ دې ډول موقعیت ته وگورو په ډېره وتلې توگه د دغسې ممتاز موقعیت لرونکی دی .خو په خاص ډول په تېرو درې لسیزو کې چې کومې ناخوالې زمونږ په گران هېواد او په اسلام او هېواد پاله خلکو راغلي او روانې دي نو کونړ(کونړونه)هم د دغو ناخوالو او بر بادیو څخه په امن کې نه وو او نه دی.
 
==د بن لادن لپاره لټون==
 
'''کنړ په ټولیز ډول ۱۶ولسوالياني لري چي په لاندي ډول دي'''
* [[د مروره ولسوالي]]
* [[د وټه پور ولسوالي]]
* [[د دره پيچ ولسوالي]]
* [[د نرنگ ولسوالي]]
* [[د سرکاڼي ولسوالي]]
* [[د دآنگام ولسوالي]]
* [[د برکنړ ولسوالي]]
* [[د شيگل ولسوالي]]
* [[د چپه دره ولسوالي]]
* [[د نور گل ولسوالي]]
* [[د څوکي ولسوالي]]
* [[د خاص کنړ ولسوالي]]
* [[د ناړي ولسوالي]]
* [[د غازي آباد ولسوالي]]
داسمار[[د اسمار ولسوالي]]
او داسد آباد ښار چې خپله یوه ولسوالۍ ده